ابن اثير
در اين ميان عز الدين بن الاثير جزرى ( منسوب به جزيرهء ابن عمر در نزديكى موصل ) مسلماً ، در ميان سالنامه نگاران همهء اعصار و امصار پيشگامتر و بزرگتر از همه است . او مؤلف سالنامهء عظيم معروف به الكامل است كه تاريخ عالم را ، چنان كه معلوم مسلمانان آن عصر بود ، از آغاز تا سال 628 ق ( - 1230 - 31 م ) شامل است .
ابن خلكان زندگينامه نگار كه در محرم 626 ق ( - نوامبر 1229 م ) او را در حلب ملاقات كرده است ، از وى با عاليترين عبارات ياد مىكند و فروتنى و درعين حال فضل او را مىستايد . از آنجا كه اين مطلب را مىتوان بهطور كامل در ترجمهء دوسلان
de Slane
( ج 2 ، ص 288 - 290 ) خواند ، من از نقل آن در اينجا صرفنظر مىكنم ، تنها بايد اضافه كنم كه او در ربيع الثانى 555 ق ( - مه 1160 م ) تولد يافت و در رجب ( 630 ق - مه 1233 م ) درگذشت . اثر عظيم او سالنامهء « الكامل » بطور كامل به وسيلهء تورنبرگ
Tornberg
در سالهاى 1851 - 76 در چهارده مجلد در ليدن چاپ شد .
متأسفانه چاپ مصرش كه اينك فقط همان به آسانى به دست مىآيد فاقد فهرست است ، بهطوريكه از كارايى آن تا حدود زيادى كاسته ، حال آنكه رعايت اين امر در يك كتاب مرجع براى محققان تاريخ اسلام واجب است . ابن اثير علاوه براين سالنامهء عظيم ، تاريخى دربارهء صحابهء كبار پيامبر نوشته است ، به نام اسد الغابه كه در 1280 ق ( - 1863 - 64 م ) در قاهره در پنج مجلد چاپ شده است . وى تحرير منتخبى نيز دارد از انساب سمعانى كه چاپ نشده ، و تاريخ اتابكان موصل كه بهطور كامل در ج 2 مجموعهء مورخان عرب جنگهاى صليبى
Recueil des historiens Arabes des Croisades
چاپ شده است .
ابن العبرى
از مورخان تاريخ عمومى شايستهء ديگر در اين عصر ، كه او نيز مانند ابن اثير به عربى نوشته ، يوحنا ابو الفرج معروف به ابن العبرى
Barhebraeus
از مسيحيان