يك هزار نيزهدار در حركت بودند كه هريك سر مغولى را بر نيزه داشتند .
ما پيش از اين رفتار وحشيانهء سپاهيان چنگيز خان را در نخستين حمله ، به تفصيل شرح داديم و كسانى كه مايل باشند از جزئيات مصايبى آگاه شوند كه بر سر اترار ، جند ، بناكت ، بخارا ، نيشابور ، سمرقند ، خبوشان ، طوس ، اصفهان ، دامغان ، سمنان ، نخشب ، اورگنج ( كه نيز گرگانج و در آثار عربى جرجانيه ناميده شده ) ترمذ ، بلخ ، نصرت كوه ، نسا ، خرندز ، مرو ، هرات ، كردوان ، باميان ، غزنه ، رى ، قم ، مراغه ، اربل ، كاشان ، بيلقان ، همدان ، و دهها شهر و روستاى ايران آمد ، مىتوانند به تاريخ جهانشگا ، جامع التواريخ ، يا آثار دوسون و سر هنرى هاوارث مراجعه كنند ، كه بدان وسيله خود مىتوانند دريابند آنچه بر سر ايران و آسياى صغير آمد تقريباً با مصايب آسياى مركزى و چين برابر بود و از حوادث اروپاى شرقى بسى فراتر مىرفت . در دوران حكومت قوبيلاى قاآن ( 659 - 694 ق - 1260 - 94 م . ) هنگامى كه ماركوپولو سياحت تاريخى خود را در امپراطورى مغول انجام مىداد ، اين امپراطورى در اوج وسعت خود بود ، و شايد پهناورترين قلمروى بود كه تا آن وقت امپراطورى به دست آورده بود ، زيرا اين امپراطورى چين ، كره ، هندوچين ، تبت ، هند شمالى ، ايران ، قسمت اعظم آسياى صغير ، كريمه ، قسمت اعظم روسيه تا مغرب دنيپر را شامل مىشد « * » . در ايران ، همچنانكه ديديم ، اين امپراطورى با مرگ ابو سعيد در 736 ق ( - 1335 م ) منقرض شد و در چين تقريباً پنجاه سال بعد ، ولى در روسيه استيلاى ايشان تا پايان سدهء نهم ه ( - پانزدهم م ) دوام يافت « * * » . آخرين بازماندهء امپراطورى مغول ، يعنى خانات خيوه ( - خوارزم ) و بخارا ، فقط سى و اندى سال پيش حيات مستقل خود را از دست داد ( - 1868 و 1872 م ) . در حالى كه خانات كريمه در 1783 م منقرض شد و يكى از اعقاب وارثش به نام سلطان گراى همسرى اسكاتلندى اختيار كرد و در ادينبرو اقامت گزيد . « * * * »
هامش
( * ) دوسون ، ج 2 ، ص 477 به بعد .
( * * ) همانجا ، ج 2 ، 6183 ص 8
( * * * ) نگاه كنيد به طبقات سلاطين اسلامS . Lane - Poole، ص 235