كه فرمانروايان مسيحى اروپا از نامههايى كه گاهگاه خان بزرگ تاتار به زبان مغولى و به خط ايغورى برايشان مىفرستاد ، بتازگى چنين دريافته بودند كه به زودى او به صورت يكى از حاميان احتمالى مسيحيت درمىآيد . بااين حال ، صرفنظر از برقرارى روابط سياسى ميان مغول و فرمانروايان اروپا ، كه هدفش عمليات مشترك بر ضد مسلمانان ، پشتيبانى از ارمنيان و زدودن ارض اقدس از پيروان محمد بود ، برخى قبايل متعلق به اتحاديهء مغول ، از قبيل كرائى عملا به آيين مسيح گرويدند و برخى شاهزادگان دودمان سلطنتى مانند اوروك خاتون ظاهرا از پيروان صديق اين آيين شدند . « * » تگودار احمد و الجايتو خدابنده دو تن از ايلخانان ايران هردو در كودكى با نام نيكولا تعميد يافته بودند . « * * » ايندو بعدها از مؤمنين سرسخت و حاميان ائمهء اسلام شدند .
براى زندگى ، دانش و تمدن ، بويژه براى فرهنگ عرب كه همچنانكه ديديم قرنها بعد از آنكه موج حملهء عرب فروكش كرد ، تا شش قرن بطور خارق العادهيى به حيات خود ادامه داده بود حملهء مغول سخت ويرانگر و مصيبت بار بود ، بااين حال ، شايد برخى عناصر تسريع كننده داشت و خوى مغول ، به خاطر وحشيت بىپروايش منشأ خيرى شد . يكى از اثرات اندكى خوب آن ، آميزش فوق العادهء مردم دور دست بود كه بيدارى استعدادهاى نهفتهء ذاتى را موجب شد .
در اروپا ، حملهء مغول اگر علت بزرگى نباشد ، يكى از علل رستاخيز فرهنگى
Renaissance
بود ، چون سبب شد كه تركان عثمانى از كنج اختفاى خراسان به سواد قسطنطنيه روى آورند و سرانجام با برانداختن امپراطورى بيزانس يونانيان و گنجينههاشان را در اروپا پراكنده سازند . همچنين ، حملهء مغول با درهم شكستن صدها مرز و برانداختن دهها دولت بزرگ و كوچك به جهانگردانى چون ماركو پولو امكان داد تا تقريبا سراسر آسيا را كه تا بدان هنگام نگاههاى رشك آلود اروپاييان به سويش دوخته شده بود زير پا گذارند . اين حادثه ، در آسيا نيز نخست ايرانى و عرب
هامش
( * ) همان كتاب ، ج 4 ، ص 70 و بعد از آن
( * * ) همان كتاب ، ج 3 ، ص 561 - 62 و بعد از آن و ج 4 ، ص 79 به بعد