3 - تاريخ فارسى جهانگشاى جوينى اثر علاء الدين عطا ملك جوينى كاتب هلاكو خان .
4 - تاريخ فارسى جامع التواريخ اثر رشيد الدين فضل اللّه .
5 - تاريخ فارسى تزجية الامصار معروف به تاريخ وصاف .
از كتاب نخست دو چاپ وجود دارد : چاپ تورنبرگ و چاپ قاهره .
از كتاب دوم يك چاپ و نيز ترجمهيى فرانسوى وجود دارد كه به وسيلهء
M . Houdas
چاپ شده است ( پاريس 1891 و 1895 ) و از كتاب آخرى ( يا دستكم از نيمهء اول آن ) يك چاپ و ترجمهيى به زبان آلمانى توسط هامرپور گشتال در دست است ( وين 1856 ) و نيز يك چاپ سنگى ايرانى . كتابهاى سوم و چهارم درحال حاضر بدبختانه جز به صورت خطى در دسترس نيست . « * »
گرچه فاجعهء حملهء مغول احتمالا نمىتوانست قابل دفع باشد ، ولى بىشك بر - اثر طمع ، خيانت و بىثباتى علاء الدين محمد خوارزمشاه تسهيل و تسريع شد . همچنان كه ابن اثير يادآورى مىكند ، او بر اثر آزمندى بسيارى از ممالك مسلمان همسايه را زبون يا ويران ساخته بود تا براى خود امپراطورى ناپايدار و بىسامانى بسازد ، چنان كه وقتى از پيش مغول گريخت و رعاياى خود را به حال خودشان رها كرد ، هيچ امير مسلمانى به جا نگذاشته بود تا قواى اسلام را در برابر مهاجمانى گردآورد كه بر اثر خيانت او به خشم آمده بودند ؛ زيرا از قرار معلوم قتل بازرگانان و فرستادگان مغول با آگاهى كه چنگيز خان از ضعف و حالت بىدفاعى ايران داشت بهترين بهانهء ممكن را به دست او داد . خوارزمشاه بر اثر بىثباتى در همان هجوم اول بهجاى مقاومت و دفاع مؤثر گرفتار ترس و تزلزل بىپايان شد ، تا آنكه تقريبا دو سال بعد از قتل
هامش
( * ) بخشى از جهانگشا را كه نخستين حملهء مغول به امپراطورى خوارزمشاه را تا غارت نيشابور شرح مىدهد شفر در ج 2 منتخبات فارسىChrestmatie Persaneص 106 - 169 منتشر كرده است ؛ همچنانكه بخشى از جامع التواريخ مربوط به تاريخ هلاكو خان همراه با يادداشتها و ترجمهء آن به زبان فرانسه توسط كاترمر در 1836 انتشار يافته است . بخشى ديگر از كتاب اخير الذكر بگمانم توسط برزين منتشر شده ، ولى بسيار نادر است و من نتوانستهام نسخهيى از آن را ببينم . درحال حاضر بلوشه سرگرم ادامهء كار كانرمر براى امناى بنياد اوقاف گيب است .
اين بنياد ، درعين حال در صدد تهيهء چاپ كاملى از جهانگشاست .