تمام زمينهاى اقطاع با تفصيل شرايط ، اطلاعات مربوط به آنها و مقررات حقوقى مالكين اقطاع و رعايا و وضع عمرانى اين زمينها و غيره ثبت ميگرديد .
در كتاب محمد نخجوانى تعريف دقيق زمينهاى « اقطاع » داده مىشود و دربارهء آنها اطلاعات تاريخى كوتاهى درج و علل واگذارى اقطاع بنظاميان تشريح مىشود .
نظريات اصلاحطلبانه محمد نخجوانى عبارت از آنست كه ضمن شرح مكرر « اقطاع » و انتصاب امرا بمقامهاى پرمسئوليت ، دعوت مىكند كه بكيفيت فعاليت آنها توجه ويژهاى مبذول گردد ، و شايستهترين ، تواناترين ، شرافتمندترين و بااستعدادترين افراد انتخاب شود به شرطى كه آنها به اهالى زمينهاى اقطاع تعدى نكنند ، بغارت ، زورگوئى ، خودسرى ، نقض فرمانهاى دولتى و اعمال غير قانونى ديگر راه ندهند . بىشك ، همهء اينها شاهد بيرحمىها ، قساوتها و تعدياتى است كه در سيستم سازمان دولتى بطور كلّى وجود داشته و محمد نخجوانى بر طرف ساختن آنها را خواستار مىشود .
نظام الملك ، رشيد الدين و محمد نخجوانى دربارهء زمينهاى اقطاع اطلاعات گرانبهائى در اختيار ما مىنهند . « 1 »
هامش
( 1 ) - براى تفصيل بنگريد : نظام الملك ، سياستنامه ، تنظيمكننده متن فارسى محمد قزوينى ، تهران ، 1344 ، ص 35 - 46 ، 155 . سياستنامه كتاب مربوط بكشوردارى اثر نظام الملك ، ترجمه ، مقدمه پروفسور ب . ن . زاخودر ، در تحقيق اثر ، مسكو - لنينگراد ، 1949 ، ص 34 - 40 ، 140 ؛ رشيد الدين ، « جامع التواريخ » متن انتقادى به زبان فارسى ، تهيهكننده ع . ع . علىزاده ، ( بقيّه در صفحهء بعد )