آب به هدر مىرود . متدرجا آب سفلى زياد مىشود و فرو مىرود و باز از زمين بالا مىآيد درخور .
ضميمهء ز بسم الله الباقى ديباچه
« 39 » اخلاف من هريك خلف است ، اين صحيفهء سادهء بدون اغراق و اغلاق را براى بصيرت و تنبه او مىنويسم ، كه شامل فوائد تاريخى و تبصره بر انقلابات احوال دهر ، و اجراى حكم تقدير و تحويل حال به احوال مختلفهء متضاده ، و بىمدخلى عقول و تدابير در پيشامد امور است .
از جمله مطالبى كه هيچيك از مورخين ملتفت نشدهاند ، و بدين واسطه ، بعد از انقضاى هرطبقه از سلاطين يا غلبهء طايفهاى به طايفهء ديگر يا سلطنتى به سلطنتى ، اصناف مردم و درجات هريك و الفاظ موضوعه براى هرمقامى يا منزلى يا آلت و اسبابى ، مجهول و مبهم مىماند . نظاير اين ، در « رجال سيف و قلم » سلاطين ترك و سلاجقه و غزنويه و سامانيه و گروكانيه و ديالمه ، و مقادير و اوزان و مسكوكات و ملبوسات و نحو ذالك ، بىشمار است كه ما امروز نمىشناسيم . حتى با قرب عهد ، اصطلاحات زمان صفويه و زنديه هم غالبا معلوم و مضبوط نيست . من در خاطر داشتم كتابى مشتمل بر آنچه در زمان دولت سلاطين قاجاريه مصطلح و مستعمل بود ، بنويسم . خود به واسطهء توغل و تكفل مشاغل دولتى ، و اصرار طبيعى در مباشرت جزئى و كلى امور به نفس خود ، و نوائب و حوادثى كه بعدها در اين اجزاء مكشوف خواهد افتاد ، موفق نشدم . از اهل علم و ادب هم ، كسى كه جامع و لايق اين مقصود باشد و به مبلغى اجير كنم ، نيافتم . امروز كه مىخواهم اين رساله را بنويسم ، حاجت افتاد كه در يك شعبهء از آن ، توضيحى بشود .
بايد دانست ، از ابتداى دولت قاجاريه تا سنهء 1222 « 40 » كه بناى قشون نظامى در ايران شد ، طبقات مستخدمين دولت دو صنف بودند : « قلم » و « سيف » .
اما ارباب قلم : اول صدر اعظم ، بعد از آن مستوفى الممالك كه رئيس طبقهء مستوفيان بود . و اين طبقه ، حساب جمع و خرج مملكت را داشتند ، هر نفرى يكى از ولايات ممالك محروسه را . و نيز هرچه به اجراى قشون و مصرف لشگرى مىرسيد يا مصارف متفرقه ، بايد جمعا و خرجا به مهر و اطلاع اين طبقه باشد ؛ و جزء جمع تمام قراء و مزارع را ،
هامش
( 39 ) - اين ديباچه را حسين قلى خان براى كتاب تاريخى كه تصميم تأليف آن را داشته ، نوشته است . متن موجود آن ، ناتمام است ؛ مع هذا چون مفيد فايدت تاريخى تواند بود ، به درج آن در اين قسمت مبادرت ورزيديم . بيافزائيم كه به واسطهء مشغلهء دولتى ، حسين قلى خان موفق به تأليف تاريخ مزبور نگرديد .
( 40 ) - دو سال بعد از شروع جنگ اول ايران و روس كه عباس ميرزا وليعهد تصميم به اصلاح قشون ايران به سبك دول غربى گرفت .