در محال خمسه
در غرهء ربيع الاول از دو دهه رفتم به طرف خمسه . اول ، به دهات سعد الملك يعنى خرمآباد براى خرابى قنات آنجا ، و از آنجا بقريهء يزد بر و از آنجا مراجعت به خرمآباد كردم . در آنجا يك شب ماندم و بعد رفتم به اردكان و دادكان كه ملك اختصاصى خودم بود . از آنجا چون تا قريهء حيدريهء ابهررود كه ملك مرحوم برهان الدوله برادرم بود ، يك فرسخ مسافت است ، آنجا رفتم . وقتىكه در دو دهه بودم ، ايرج ميرزا پسر غلامحسين ميرزا نوادهء ملك ايرج ميرزا رئيس الاطباء كه در تبريز نزد من منشى بود و به واسطهء بىمرحمتى وليعهد ، نتوانست در تبريز بماند و آمد به تهران و در تهران هم كارى مناسب حال او بهم نرسيد ، در وقتىكه مجير السلطنه را از فرنگستان صدر اعظم احضار كرده بود ، ايرج ميرزا هم با او رفيق بود و همراه او آمد به قريهء دو دهه . گمانم اين بود كه براى طفره از تهران و اظهار حقوق ، آمده است ديدنى كرده باشد . بعد به نوكرها اظهار كرده بود كه ، خواهش دارم در اين مدت گردش و مسافرت ، همراه باشم . اصرارى در اين باب كرد ، پذيرفتم و همهجا همراه بود . از حيدريه رفتيم و يك شب هم در مهمانخانهء حسينآباد كه از مستحدثات مرحوم برهان الدوله است در خط راه تبريز ، و جاى باروحى است يعنى منظر خوش دارد ، مانديم . روز را رفتيم به جرندق كه ملك موروثى آباء و اجدادى است ، استحمامى كردم . همانجا در باغ ، ناهار را چلوكباب خورديم و آمديم حسين آباد . از آنجا رفتيم خرم دره . در خرم دره تلگرافى از وزراى دربار رسيد كه ، شجاع - الملك يكساله مواجب سوارش را از تو طلب دارد ؛ رئيس تلگراف مأمور است بگيرد .
و حال آنكه اساس ادعاى او لغو بود . جواب دادم كه ، مباشر ماليات من ، يك سال ميرزا نور الله خان و يك سال مشير نظام برادرزادهء مشير السلطنه بوده است . اگر ادعاى مالياتى است ، آنها بايد جواب بگويند . در سال دوم هم لشگر نويس باشى و مباشر وجوه نظامى ، باز مشير نظام است و جواب اين مسئله با او است . به هرحال خيلى افسرده شدم كه روزگار و اين مردم غدار ، از زحمت و توهين من دست برنمىدارند .
اقامت در كشكان
از خرمدره رفتيم صائين قلعه و از آنجا رفتيم لوير ملكى خودم ؛ دو شب آنجا بوديم . از آنجا رفتيم به قريهء كشكان كه در سمت غربى شهر زنجان ، به يك فرسخ فاصله در كنار رودخانه است . چون آن محل براى ما يحتاج شهر نزديك بود و به قدر رفع حاجت عمارت و حمام داشت ، محل توقف قرار دادم . نواب عز الدوله عبد الصمد ميرزا حاكم بود .
ميرزا على اصغر خان مشير الممالك پسر حاجى ميرزا محمد حسين تفرشى الاصل كه چندى هم حاكم قم و كاشان و مدتى وزير و نايب الحكومهء خمسه بود ، در اين سنه پيشكار عز الدوله بود . دختر امير اصلان خان مجد الدوله هم زن اين مشير الممالك است . او از جانب حكومت ديدن من آمد . اهالى شهر هم از ملا و غيره ، جز ملا قربان على مجتهد