براى بهم بستن اين معامله بدهند .
در اين بين ، صدر اعظم از قم آمد و در اين مراجعت از قم ، پولتيك و سليقهاش چنين اقتضا كرد كه از دوستى انگليس عدول به خصوصيت با روسها بكند . اول به سفارت روس يادآورى كرد كه رسما اظهار كنند ، هرگاه دولت ايران بخواهد قرض از دول غير مجاور بكند ، ما حرفى نداريم ؛ ولى در صورتىكه از دولت انگليس خيال استقراض داشته باشد ، بايد بالمناصفه استقراض كند و به همان شرايط و ترتيب ، نصف ما را هم قرار بدهد . دوراند وزير مختار انگليس صلاح در قرض دادن انگليس ندانست . صدر اعظم به ميرزا رضا خان ارفع الدوله كه شرح حالش را به شرط حيات خواهم نوشت و در اين موقع وزير مختار دربار روس شده بود ، محرمانه نوشت كه درصدد استقراض از روس برآيد . اول بناى چهارده كرور بود . ميرزا رضا خان مشغول انجام اين كار شد .
مشير الدوله ميرزا محسن خان بعد از آمدن صدر اعظم از قم ، به واسطهء حمق و بلادتى كه داشت ، به خيال مسافرت فرنگ افتاد . چون ضيق نفس و سن زيادى داشت ، طبعا هم به عيش و مصاحبت زنهاى فرنگ با آن كبر سن حريص بود ، صدر اعظم هم به ملاحظهء آنكه در كار خارجه با بودن او نمىتوانست دخالت كند ، واداشت از خارج او را تحريض به سفر فرنگ كردند . و محرمانه او را فريب داد كه بعد از رفتن تو ، كار اين استقراض را به تو وامىگذارم تا فايدهاى كه عايد شود ، خرج سفر فرنگ تو باشد .
آن بىعقل هم مهرهاى وزارت خارجه را تحويل مشير الملك داد كه سابق شرح حالش را نوشتهام . مدتى بود صدر اعظم او را دخيل كارهاى خارجه كرده بود به اين جهت كه شأن وزارت خارجه نداشت و سمت نوكرى خودش را داشت . از جزئى و كلى كار خارجه در قبضهء اقتدار و اختيار خودش بود و براى وزير خارجه اسمى بلارسم باقى گذاشته بود . مهرها را بدست او سپردند . مشير الدوله ميرزا محسن خان رفت به فرنگ و ابدا كار استقراض به او محول نشد . به توسط ميرزا رضا خان ارفع الدوله ، بيست و چهار كرور از دولت روس قرض كردند ، - به شرايطى كه مبسوطا در دفتر وزارت خارجه ضبط است . اگر براى من ميسر شد ، ضميمه خواهم كرد . - كه بانضمام تنزيل ، هفتاد كرور شد كه در ظرف سى و پنج سال ، سالى دو كرور قسط بدهند و دولت ايران مأذون نباشد كه اين مبلغ را از دولت ديگر قرض و ادا كند . همچنين هروقت بخواهد بدهد ، بايد تمام اصل و فرع را بدهد . از اين وجه باختلاف شنيدم ، ولى چيزى كه ابدا محل شبهه نيست ، پنج كرور صدر اعظم و مشير الدوله ميرزا نصر الله خان و ميرزا رضا خان ارفع الدوله مداخل كردند .
هركه بعدها اين شرح را بخواند ، مىگويد ، پنج كرور را چگونه بردند ؟ اولا مبلغى رشوه گرفتند كه آن معامله را براى دولت روس بدون شركت انگليس و دولت ديگر بكنند ، ثانيا قدرى هم در تفاوت حساب وجه نقد و صرف اسناد كه معمول صراف خارجه است . در ازاء اين خدمت ، ميرزا رضا خان به درجهء پرنسى رسيد . دولت و ملت ايران را بر باد دادند . تقصير هم نداشتند ، زيرا كه پادشاه آنقدر ولوع بود كه مىخواست
خاطرات و اسناد حسين قلى خان نظام السلطنه مافي ( فارسى ) — صفحة 269
مساهمون: حسين قلى خان نظام السلطنه مافى
ص٢٦٩