اداره يك وزيرى داشت ، مثلا دفتر رئيس داشت و خزانه رئيسى كه معير الممالك بود و گمرك وزيرى و اجناس ديوانى ممالك محروسه وزيرى . حتى وزير داخله هم معمول نبود . هر ولايتى يا دوسه ولايت وكيلى داشتند خيلى معتبر كه آنها به صدر اعظم رجوع مىكردند . در تشكيل وزراى سته ، يك صورتى بهم رسانيد و باز موقوف شد . بعد از ورود حاج ميرزا حسين خان صدر اعظم ، فقط به ملاحظهء اطلاعات سابقهء ميرزا محمد حسين دبير الملك فراهانى و به علت آنكه او را كه انتظار صدارت داشت ، منفعل و تحقير كند ، لفظ وزارت داخله را براى او وضع كرد . در معنى ، وزير رسائل مقتدر محترمى بود ، نوشتجات را نزد او مىفرستادند ، جواب مىنوشت و ثبت جوابها را مهر مىكرد ؛ بعد حاج ميرزا حسين خان امضاء و مهر مىكرد . اين ترتيبات را در رسالهاى جداگانه از اول دولت آغا محمد خان نوشتهام .
در اين دولت كه فرمانفرما صدر اعظم را معزول كرد ، باز نظام الملك لفظا وزير ماليه بود ، زيرا كه وزارت مستقلهء گمرك با نصر السلطنه و خزانه با صنيع الدوله و فقط محاسبات با نظام الملك شد . به واسطهء آنكه ميرزا حسين پسر ميرزا هدايت را كه صدر - اعظم به ملاحظهء صلاح كار خود وزير دفتر كرد ، اين منصب از عظم افتاد و كسى تمكين به لفظ وزير دفترى نمىكرد و لقب مستوفى الممالكى را هم كه از ميرزا حسن پسر مرحوم ميرزا يوسف مستوفى الممالك هيچكس تصديق نمىكرد انتزاع كند ، لهذا لفظا به نظام الملك وزير ماليه مىگفتند . در مهر كردن ثبت « صحيح » فرامين و بروات ، با وزير داخله شركت داشت .
هنگامهء پول سياه
برويم بر سر مطلب . بعد از كشاكش زياد ، مقرر شد كه امين الملك يك كرور بدهد . فرمانفرما چندين دفعه برادرم را واسطه كرد و مرحوم ميرزا حسن مجتهد آشتيانى كه با خانوادهء صدر اعظم دوستى داشت ، توسط كرد ؛ عاقبت ، فرمانفرما به اين راضى شد كه سى هزار تومان به خودش بدهند و سيصد هزار تومان به دولت . امين الملك تمكين نكرد . دنبالهء اين عمل به صدارت امين الدوله كشيد . بعد در آن بين ، هنگامهء كسادى پول سياه « 71 » درگرفت كه ابدا در دكان صرافها و مواقع تبادل ، پول سفيد بهم
هامش
( 71 ) - از سال 1296 تا 1310 قمرى ادارهء ضرابخانه با خانوادهء امين السلطان ( آقا ابراهيم و ميرزا على اصغر خان ) بود . ايشان حاج محمد حسن امين الضرب را به رياست ضرابخانه گماردند .
در سال 1310 قمرى ضرابخانه براى مدتى كوتاه به نصر السلطان سپرده شد و مجددا به ادارهء ميرزا على اصغر خان امين السلطان درآمد . بنابه گفتهء عباس ميرزا ملك آرا ، تا آقا ابراهيم امين السلطان زنده بود ، در كار ضرابخانه تقلبى بهم نرسيد . در زمان ميرزا على اصغر خان ، حاج محمد حسن امين الضرب از بار طلا و نقره كاسته و به مقدار زياد پول سياه سكه زد . تورم بيش از حد پول سياه ، موجب تقليل ارزش آن ، ورشكستگى تجار و فقر رعايا شد . هنگامى كه مخبر الدوله و پسرش صنيع الدوله به وزارت داخله و رياست خزانه رسيدند ، حاج محمد حسن را بازداشت و مبلغ 765000 تومان از وى غرامت گرفتند . ر ك : بامداد ، مهدى . شرح حال رجال ايران . ج 3 : 358 و مخبر السلطنه ، مهدى قلى .
خاطرات و خطرات : 100 .