ظاهر بود و دو راه پلهء سنگى كه از بناها به كنار آب آمده بود ، نمايان شد . حاجى نجم الملك را از سطحهء مهيله خواستم ، به او نمودم كه اين آثار بايد علامت شهرى از قديم باشد ؛ او هم ديد و تصديق كرد . « 53 » به حدود آبادى بند قير كه رسيديم ، ديگر بلندى موقوف و آثار معدوم شد . آنجا دو شعبهء كارون و شطيط بهم ملحق مىشوند . از طرف مغرب هم رود دزفول به انضمام آب شاپور كه اعراب شاهور مىگويند و سرچشمهء او در صحراى مسطح بالاى شوش است و در اوايل اراضى عنافجه به رود دزفول مىريزد ، در بند قير داخل دو شعبهء كارون مىشوند و مىروند به اهواز . قبر دانيال هم در آن ميان بوده كه حالا در كنار واقع است . همهجا از روى آب آمديم تا به اهواز رسيديم . يك شب در بند قير توقف كرديم . به قدر پانزده خانوار عرب آنجا زارع است و يك مهيلهء كثيف شكسته بسته دارند . مسافرينى كه از راه مياناب به محمره و اطراف مىروند ، بايد با آن مهيله عبور نمايند . بعد از ورود اهواز ، در زير آبادى به فاصلهء پانصد ذرع تشكيل اردو شد . از آنجا كاغذى به مرحوم برادرم نوشتم كه بيايد محمره و ملك التجار و چند نفر تاجر را هم همراه بياورد براى قرارداد اجراى كشتى بالاى سد كه اختصاص به تبعهء داخله دارد . « 54 »
عقيدهء حسين قلى خان در باب سد اهواز
در آن چند روز توقف ، همه روزه حاجى نجم الملك مشغول تعيين محل سد و ترتيب اين كار بود . من اعتقاد نداشتم كه اين سد و پل شوشتر با آلات و ادوات معمولهء ايران بسته بشود . به علاوه چندين عيب داشت . اول آنكه وقتى كه اين سد را بستهاند ، از دهنهء كوه كه آب داخل جلگاى عربستان مىشود ، در يازده محل بند و قنات داشته است كه دو ثلث آب را خارج كردهاند . دوم آنكه در آن وقت ، صحراى محمره و فلاحيهآباد نبوده است و فاضل نهرهاى دو طرف سد براى زراعت مىرفته است و اين دو محل كه بحيره بوده است ، الان دو شهر معتبر است كه سالى هفت هزار تومان ماليات مىدهند .
سوم آنكه آن وقت چون نيشكر عزيز الوجود و مال التجاره بوده است ، هرقدر از اراضى كه مشروب مىشده ، زراعت نيشكر كردهاند و حالا زراعت غله مىشود و به مراتب رواج آن از نيشكر بيشتر و لازمتر است . به علاوه نهرهاى قديم ، انباشته و منطمس است و چندين هزار عمله لازم است كه در ظرف سهچهار سال آن نهرها را قابل جريان آب كنند . كف رودخانه هم به مرور گود شده است و آن نهرها تمام اراضى را نمىگيرد .
بههرحال رأى خودم را در طى عريضجات نوشتم كه ، اگر دولت ايران بخواهد اين سد را ببندد ، بعد از ده سال با يك كرور ، احتمال دارد يك سد بىدوامى مثل سد ناصرى بسته شود . حال آنكه طول اين سد ، اقلا پانصد و پنجاه ذرع مىشود و طول سد ناصرى كه هشتاد هزار تومان خرج كردهايد ، صد و هفتاد ذرع بود . سد ناصرى حفر نهر لازم
هامش
( 53 ) - آثار عتيق قريب بند قير ، بازماندهء شهر بزرگ و كهن عسكر مكرم يا لشگر مكرم است .
( 54 ) - حاج آقا محمد معين التجار بوشهرى امتياز كشتيرانى در بالاى رود كارون تا شوشتر و دزفول را گرفت و شركت ناصرى را تشكيل داد .