مىكند ، مردهگان يا گنجها و معادنى را كه در درون خود دارد ، بيرون مىريزد و انسانها « 1 » بعد از سر بر آوردن از خاك با وحشت و تعجّب از اين اوضاع و زلزله شديد و هولناك ، مىگويند : زمين را چه شده كه اينطور متزلزل است ؟
آنگاه زمين به اعمالى كه آدميان كردهاند ، شهادت مىدهد ، همانطور كه انبياء و شهداء و ملائكه و اعضاى بدن خود انسان نيز دربارهء اعمال انسان شهادت مىدهند ، و اين خبر دادن و شهادت زمين به سبب اين است كه پروردگار تو به آن وحى كرده و فرمان داده تا سخن بگويد و از اخبار حوادثى كه در آن روى داده ، شهادت دهد و از همين جا معلوم مىشود كه زمين هم مانند همه موجودات عالم صاحب شعور و درك است ، اگر چه انسان جز خودش به چيز ديگر توجّه ندارد و از شعور اين موجودات غافل است « 2 » .
( 6 )
( يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ )
: ( در آن روز مردم به صورت گروههاى پراكنده و مختلف محشور مىشوند تا اعمال هر يك را به آنان نشان دهند )
( 7 )
( فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ )
: ( پس هر كس به سنگينى يك ذرّه ناچيز عمل خيرى كرده باشد ، آن را مىبيند )
( 8 )
( وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ )
: ( و هر كس به سنگينى يك ذرّه ناچيز عمل شرّى كرده باشد ، آن را مىبيند )
مىفرمايد : مردم در روز قيامت از موقف حساب به سوى منزلهاى ابدى خود ( كه يا بهشت است و يا دوزخ ) باز گردانده مىشوند ، در حالى كه متفّرق و متفاوت هستند و اهل سعادت از اهل شقاوت ممتاز مىباشند ، تا اعمال خود را ببينند و جزا داده شوند ، آن هم نه از دور ، بلكه آنها را داخل در جزا مىكنند و يا خود اعمالشان را بنا بر تجسّم اعمال به ايشان نشان مىدهند .
هامش
( 1 ) . تفسير مجمع البيان اين سخن را مخصوص كفّار و منكران معاد دانسته است .
( 2 ) . همچنانكه مولوى مىفرمايد :جملهء ذّرات عالم در نهان * با تو مىگويند روزان و شبانما سمعيم و بصيرم و هشيم * با شما نامحرمان ما خامشيم( مترجم )