خسارت و ضرر دچار مىكنند ، يعنى حقّ را براى خود رعايت مىكنند ، امّا براى ديگران رعايت نمىنمايند و اين امر باعث تباهى جامعه انسانى است ، چون اساس جامعه بر تعادل حقوق متقابل است « 1 » ، در ادامه مىفرمايد : آيا اينها كه كم فروشى مىكنند هيچ احتمال و گمان نمىدهند كه در قيامت مبعوث مىشوند و بايد در برابر كارهاى خود مؤاخذه شوند ؟ و اينكه به جاى علم يقينى از ظنّ نام مىبرد ، بدليل آنست كه در اجتناب از گناه و كم فروشى احتمال خطر و ضرر آخرتى هم كفايت مىكند و همين احتمال انسان را از ارتكاب اين اعمال منع مىكند ، امّا بعضى مفسّران « 2 » ، كلمهء ( ظنّ ) را در اينجا به معناى علم و يقين دانستهاند ، آنگاه قيامت را با وصف ( يوم عظيم ) ياد مىكند ، چون حقيقتا وقوع قيامت و اهوال و شدايد آن عظيم و غير قابل تصوّر است ، در ادامه در توصيف قيامت مىفرمايد : آن روزى كه مردم براى رب العالمين به پا مىخيزند ، يعنى در روز قيامت مردم سر از گورها بر مىآورند تا خداوند در ميانشان حكم و داورى كند .
در اينجا بايد گفت : حال كه ظنّ به معاد و بعث ، انسان را از ارتكاب اعمال بد باز مىدارد ، پس اگر انسان حقيقتا به وقوع آن يقين داشته باشد ، در عمل هم بايد به مقتضى اين اعتقاد عمل كند و هرگز مرتكب گناه و معصيّت نشود .
( 7 )
( كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ )
: ( نه اين چنين نيست كه همه به يك صورت باشند ، بلكه نامهء بد كاران در سجّين است )
( 8 )
( وَ ما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ )
: ( و تو چه مىدانى كه سجّين چيست ؟ )
( 9 )
( كِتابٌ مَرْقُومٌ )
: ( كتابيست نوشته شده )
( 10 )
( وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ )
: ( واى در آن روز بر تكذيب كنندگان )
( 11 )
( الَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ )
: ( همانها كه روز جزا را تكذيب مىكنند )
هامش
( 1 ) . از تربيت نبوى استفاده مىشود كه نقض عهد باعث تسلّط دشمنان گشته و حكم نمودن به غير حكم الهى موجب شيوع فقر مىگردد و زيادى فحشاء باعث شيوع مرگ و مير مىشود و كم گذاشتن در وزن مانع از رويش گياهان مىگردد و ندادن زكات موجب قطع ريزش باران مىشود . ( كمال مصطفى شاكر ) .
( 2 ) . تفسير روح المعانى .