دين و انزال كتب آسمانى و بعثت رسولان ، نفع و خير بندگان را در نظر داشته و قصد هدايت و تعليم و تزكيه ايشان را نموده است و اينها همه فضل و منتّى از جانب خداست .
( 2 )
( هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ )
: ( اوست آنكه در ميان مردم بىسواد ، پيامبرى بزرگوار از جنس ايشان برانگيخت تا بر آنان آيات وحى خدا را تلاوت كند و ايشان را از پليدى جهل و اخلاق زشت پاك سازد و شريعت و حكمت بياموزد و بدرستى كه پيش از اين در ورطهء جهالت و گمراهى آشكار بودند )
( امّى ) يعنى فرد بىسوادى كه خواندن و نوشتن نمىداند ، كه در اينجا منظور مردم عرب هم عصر رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم مىباشند كه اغلب بىسواد بودند و فقط افراد انگشت شمارى در ميان ايشان قادر بر خواندن و نوشتن بودند ، البته بعثت رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم در ميان مردم امّى منافاتى با جهانى بودن دعوت آنحضرت ندارد ، چون همانطور كه گفتيم دعوت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم مرحله به مرحله بوده ، ابتدا دعوت پنهانى در ميان اقوام ، سپس دعوت آشكار براى مردم جزيرة العرب و در نهايت دعوت جهانى براى عموم اهل عالم .
به هر جهت در مقام امتنان مىفرمايد : او خدائيست كه در ميان مردم بىسواد عرب پيامبرى از جنس خودشان مبعوث كرد تا آيات كتاب خدا را بر آنان بخواند و آنها را به نحوّى صالح كه ملازم خير و سعادت آنهاست رشد دهد تا به جاى اخلاق رذيله صاحب اخلاق فاضله و اعمال صالحه شوند و به كمال و سعادت برسند و از شرك به توحيد راه يابند .
و نيز به ايشان الفاظ و معانى مشكل و مشتبه كتاب آسمانى را تعليم دهد تا معارف حقيقى قرآنى را بياموزند و همانا آنها قبل از بعثت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم در جهل و گمراهى غوطهور بودند ، ( ( ان ) در اين عبارت مخفّف ( انّ ) است ) ، پس بعثت آنحضرت منّت و فضلى از ناحيهء خداى سبحان است ، و اينكه خداوند در اين آيه تزكيه را مقدّم بر تعليم ذكر نموده به جهت آنست كه در مقام تربيت ، تزكيه مقدّم بر تعليم است « 1 » .
هامش
( 1 ) . همچنانكه حافظ مىفرمايد :چشم آلوده نظر از رخ جانان دور است * بر رخ او نظر از آينهء پاك انداز( مترجم ) .