ممكن است با وجود حاكمى كه راه و روش او منطبق بر شريعت الهى نيست گفتار معروف در جامعه حاكم باشد ؟ و آيا شايستهترين معروف بر كنار كردن او نيست و آيا با وجود او جامعه صالحى برقرار مىماند ؟ « 1 » )
( 22 )
( فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ )
: ( پس در غير اين صورت انتظارى جز اين نمىرود كه در زمين فساد به راه انداخته و رحم خود را قطع كنيد )
( 23 )
( أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ )
: ( آنها كسانى هستند كه خدا لعنتشان كرده و آنها را كر و كور ساخته است )
( 24 )
( أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها )
: ( پس چرا در قرآن تدبّر نمىكنند آيا بر دلهايشان قفل زده شده ؟ )
خطاب در اين آيه با مؤمنان ضعيف الايمان و بيمار دليست كه از رفتن به جهاد بهانهجويى مىكردند و استفهام آيه تقريريست ، مىخواهد بفرمايد : شما اين گونه هستيد كه در امر جهاد سستى مىورزيد و از آن اعراض مىكنيد و با خونريزى و هدر كردن اموال و از بين بردن نواميس و آبروها ، در زمين فساد كرده و به علّت تكالب بر سر لاشهء پوسيدهء دنيا قطع رحم مىكنيد ( و اين رويّه همه دولتهاى غير اسلاميست ) مىخواهد بفرمايد در صورتى كه شما هم اعراض كنيد توقّع همين امور از شما مىرود ، در ادامه مىفرمايد كسانى كه در زمين فساد كرده و قطع رحم نمايند خدا آنها را از رحمت خود دور نموده و كور و كرشان ساخته بطوريكه ديگر سخن حق را نمىشنوند و حق را نمىبينند و آنگاه با استفهامى توبيخى مىفرمايد : چرا در قرآن تدبّر و انديشه نمىكنند ، بلكه بر دلهايشان قفل زده شده و قدرت پذيرش حق را ندارند . همچنان كه فرمود
( فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ
« 2 » براستى ديدههايشان كور نيست بلكه دلهايى كه در سينه دارند از درك حق كور است ) .
هامش
( 1 ) . اين قسمت از كمال مصطفى شاكر است .
( 2 ) . سورهء حج ، آيه 46 .