پروردگار تو بر هر چيزى آگاه است )
يعنى شيطان آرزو و پندار خود را كه همان گمراه كردن و فريفتن آنها بود « 1 » ، دربارهء ايشان محقّق كرد ، و جز عدّه كمى از اهل ايمان بقيّه مردم از شيطان پيروى كردند ، پس ضمير در ( عليهم ) به همه مردم باز مىگردد ، اگر چه در مورد خاص بر قوم سبأ منطبق مىباشد .
در ادامه مىفرمايد : شيطان بر آنها تسلّطى نداشت و نمىتوانست آنها را مجبور به گمراهى كند ( تا در نتيجه آنها در پيروى از او معذور باشند ) مگر از طريق پيروى اختيارى و ارادى ، و به اين ترتيب كسانى كه ايمان به آخرت دارند از كسانى كه دربارهء آن ترديد دارند متمايز و مجزا مىگردند ، پس تنها مانع و باز دارنده از معصيّت و تنها انگيزهء طاعت ، ايمان به آخرت است و خداوند دربارهء هر چيزى علمى دارد كه هرگز معلومش به جهت فراموشى و يا سهو از او غايب نمىشود و اين كلام تحذير و تهديدى است از كفران و معصيت و انذاريست براى مرتكبين آنها .
[ آيهء ( 30 - 22 ) ابطال الوهيّت آلههء مشركين و نفى شفاعت آنها و بيان عموميّت رسالت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم ]
( 22 )
( قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ وَ ما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ وَ ما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ )
: ( بگو كسانى را كه به جاى خدا معبود خود پنداشتهايد بخوانيد ، آنها حتّى مالك يك ذرّه در همهء آسمانها و زمين نيستند و در هيچ چيز شريك خدا نبوده و احدى از آنها پشتيبان او نيستند )
در مقام احتجاج بر ابطال الوهيّت آلهه و بتهاى مشركين به پيامبر ( ص ) امر مىكند كه به آنها بگويد : آن خدايانى را كه به جاى خدا معبود خود پنداشتهايد بخوانيد و از آنها حاجت بخواهيد و اگر آنها را بخوانند چه خواهد شد ؟ !
البتّه آنها هرگز دعا و درخواست ايشان را اجابت نمىكنند ، چون آنها در همهء آسمانها و زمين مالك يك ذرّه هم نيستند و ربوبيّت و الوهيّت تمام نمىشود مگر
هامش
( 1 ) . همچنانكه ابليس گفت :( لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ ) *: ( هر آينه همه آنها را گمراه مىكنم ، جز بندگان خالص شدهء تو را ) ، سوره حجر آيه 40 .
و نيز گفت :( وَ لا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ ): ( و بيشتر آنها را سپاسگزار نخواهى يافت ) ، سوره اعراف آيه 17 .