خود را جستجو نمايند - بىمناسبت نيست بمختصرى از اوضاع سياسى و ملكى مصر اشاره نمايم از سنه 1869 مسيحى كه كانال سوئز باز شده و قنسول فرانسه كه بدست او اين كار صورت گرفت انگليسيان را شركت داد دولت مصر نود و يك ميليون ليره مقروض كار كانال شد و دو طلبكار بزرگ مصر انگليس و فرانسه ماليه مصر را در تحت نظر گرفتند اين نظارت تا سال 1882 مسيحى طول كشيد و فتنه اعرابى پاشا و بمباردمان اسكندريه اتفاق افتاده و نفوذ خارجه در مصر بر زيادت شد و در سال 1904 مسيحى بسعى انگليس معاهده ما بين دول اروپائى كه ذيعلاقه در مصر و بمسائل افريقا بودند بسته شد و تسلط انگليس بر مصر و سودان فوق العاده گشت در سنه 1881 مسيحى متمهدى در سودان قيام كرده با مصريان جنگيد و دو سردار بزرگ انگليس كه در خدمت نظامى مصر بودند در اين جنگ كشته شدند در نتيجه اردوهاى انگليس بر رود نيل تسلط تام يافت و سودان را هم بنام مصر در تحت تصرف خود درآورد و اين در حدود 1889 مسيحى بود .
بالجمله ديدن اوضاع مصر و تماشاى آثار فراعنه از اهرام و غيره و ديدار موزهها و آثار كهنه آنها و جامع ازهر و ابنيه محمد على پاشا مخصوصا جامع كبير او در خاطر نگارنده تأثير شديد نموده بعد از چند روز از مصر بساحل درياى احمر رفته از آنجا بجده و به زيارت بيت اللّه الحرام مشرف ميگردم .
گرچه اوضاع ملكى و طبيعى حجاز چندان قابل توجه نيست ولى توجه مسلمانان عالم به اين كوهستان خشك بىآب و علف و اجتماع هزاران خلق از اطراف عالم در هر سال به اين مقام مقدس و بذل جان و مالى كه در اين راه مىشود شوكت اسلام و عظمت صاحب آن را نيكو هويدا ميسازد و اگر بعضى از مناسك آن با افكار تازه زمان ما مناسبت ندارد شايد از اول به صورت مبالغهآميز كنونى نبوده است و رفتهرفته افزوده شده باشد بارى اگرچه توجه بتپرستان بمعابد خويش خصوصا در هندوستان و مشقتهائى كه در راه رسيدن به آنها تحمل مينمايند از آنچه در اين مقام مقدس ديده مىشود افزونست و طرف مقايسه نيست اما كجاست شرف آن اماكن با اين شرافت حقيقى كه ببركت اسلام بتهاى اين خانه درهم شكسته شده و نام خداى يگانه در آن برده
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 83
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٨٣