به حدى بيحالى بروز داد كه معارفيان گفتند چون ما تصور كرديم دولت بيحالتر از نير الملك كسى را نداشت بوزارت معارف بگمارد لهذا دولت وزارت را به اين شخص داد كه بگويد از نير الملك بيحالتر هم دارم .
در اين احوال باز قضيه مسافرت شاه بفرنگسان پيش ميآيد وزير معارف با شاه ميرود و شخصى را كه هيچ مناسبت با اين شغل ندارد قائم مقام خود ميسازد و آن غلامحسينخان كاشانى ملقب به صاحب اختيار است و كفيل مزبور هم باقتضاى كمحالى و بىاطلاعى از اوضاع معارف قدمى براى معارف برنميدارد و اگر يكقدم ناقص هم بر دارد بغلط و ناصحيح برداشته مىشود اما سبب مسافرت شاه چيست ؟
مظفر الدينشاه بواسطه كسالت مزاج لزوم آشاميدن آبهاى معدنى را بهانه كرده باروپا ميرود عين الدوله صدر اعظم ميكوشد او را از اين سفر منع نمايد بعنوان اختلال امور داخلى و اغتشاش روسيه ولى شاه نميپذيرد دول اروپا ديگر قبول نميكنند شاه را بطور رسمى بپذيرند و باز منصرف نشده بطور غيررسمى ميرود محمد على ميرزاى وليعهد از تبريز بتهران آمده در غياب شاه نائب السلطنه و داراى اختيارات تام ميگردد .
وليعهد با نگارنده سابقه شناسائى دارد از خدمات معارفى من اظهار رضايت مىكند ولى در معارف دوستى او ترديد دارم و در اينموضوع در آذربايجان امتحان خوبى نداده است اينست كه اميدى ندارم در غياب شاه از او توجهى بمعارف بشود .
مظفر الدينشاه روز يكشنبه دوم شهر ربيع الاول 1323 ه از تهران باروپا روانه مىشود و محمد على ميرزا جانشين او ميگردد محمد على ميرزا به عادت حكام قديم كه در ابتداى حكومت خود كارى ميكردهاند كه آب چشمى از خلق گرفته شود يك نفر محبوس را كه متهم بقتل نفس بوده است بدون محاكمه بقتل مىرساند و از هيچگونه بد سلوكى نسبت بهر طبقه دريغ نميدارد .
پنج ماه و چند روز مدت مسافرت شاه طول ميكشد وليعهد و كاركنان او مردم را بستوه ميآورند بحديكه مردم آرزو مينمايند شاه زودتر مراجعت نموده از تحت فشار تحكمات بىمعنى وليعهد خارج گردند معارفيان هم انتظار دارند ببينند بعد از
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 356
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٣٥٦