اينك ميخواهم در موضوع مدارس قديم مملكت و نظريات و اقدامات خود شرحى بنويسم وضع طلاب علوم دينى در اين مملكت بسيار بد شده است و صورت ناپسندى به خود گرفته تمام مدارس مذهبى كه بيشتر آنها داراى موقوفات و بعضى از آنها موقوفه بسيار دارد پر است از طلاب و طلبه كسى را گويند كه عمامه سفيد يا سياهى بر سر قبا و ردائى در بر و اغلب در يكى از مدارس مذهبى مكانى داشته باشد نه سواد داشتن شرط طلبه بودن است و نه باديانت بودن بسيارى از دهاتيان تنبل به شهر آمده در سلك طلاب درآمده از موقوفات مدارس امرار معاش مينمايند يعنى مختصر سوادى تحصيل ميكنند و روزها بمعلمى اطفال و نوكرى خانه بزرگان بسر برده شبها در مدرسه بيتوته كرده از موقوفه مدرسه استفاده مينمايند شهريان هم براى استفاده نمودن از موقوفات در مدارس حجره تحصيل مينمايند چه محصل باشند و چه نباشند گاه مىشود يك شخص در تمام مدت عمر بعنوان طلبگى در مدرسه حجره دارد و چون از دنيا ميرود حجره مزبور بضميمه سهم او از موقوفه مانند ميراث بپسرش ميرسد شايد روحيات آن پسر ذاتا و اختيارا با طلبه بودن مناسبت نداشته باشد ليكن به لباس طلبگى درميآيد براى اينكه وظيفه قطع نشود و حجره از دست نرود و اين مفسده البته در مدرسههاى بزرگ كه حجرههاى عالى و موقوفه زياد دارد بيشتر ديده مىشود مانند مدرسه چهارباغ اصفهان كه يكى از بزرگتر آثار عهد صفويه است و در سنه 1120 قمرى بنا شده است و مدرسه صدر اصفهان كه حاجى محمد حسين خان صدر اصفهانى در زمان سلطنت فتحعليشاه قاجار بنا كرده و مدرسه خان مروى تهران كه هم در آن زمان بتوسط محمد حسينخان مروى بنا شده و مدرسه سپهسالار تهران كه بتوسط ميرزا حسينخان سپهسالار قزوينى در زمان سلطنت ناصر الدينشاه تأسيس گشته و بناصرى ناميده شده .
توليت مدارس دينى هم باستثناى مدرسه ناصرى كه با پادشاه وقت است در خانوادههاى روحانيين بميراث ميگردد و متوليان اغلب از حيفوميل نمودن مال موقوفه دريغ نميدارند طلاب مدارس مزبور همچنانكه گفتيم چون اغلب اهليت ندارند از اين سبب بمختصر حقوقى كه به آنها ميرسد قانع شده بتجاوزات متوليان اعتراض نمينمايند .
به اين سبب عنوان تحصيل علم و تكميل نفوس از ميان رفته بسيارى از اراذلواوباش
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 345
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٣٤٥