اغراض شخصى اشخاص بوالهوس كه جز استفادههاى مادى مقصدى ندارند جلوگيرى نميشود همه انتظار ميكشند شاه و رجال دولت از اروپا مراجعت نمايند و ديدن اوضاع حيرتانگيز اروپا اينقدر مؤثر شده باشد كه به چهار مدرسه كوچك ابتدائى نورس خود اهميت داده نواقص آنها را بر طرف سازند ولى بايد دانست كه مسافرين فرنگ ما در اروپا جز به آنچه مطبوع طبع حيوانى آنها بوده است به چيزى نگاه نكردهاند .
خلاصه روز بيست و نهم رجب 1320 موكب همايون از سفر مراجعت مينمايد و با اينكه سال گذشته بشاگردان مدارس كه باستقبال رفته بودند توجهى نشده بود و معارفيان از اين بابت دلتنگ هستند دعوت وزير علوم را براى فرستادن شاگردان مدارس باستقبال از روى ناچارى ميپذيرند و شاگردان كه عدد آنها امسال بيش از پار است در خيابان باب همايون صف كشيده انتظار ورود موكب ملوكانه را ميكشند در اينحال بواسطه بىانتظامى امور تشريفات سوارهاى كشيكخانه وحشيانه به آن محل وارد شده صفوف شاگردان را طورى متفرق ميسازند كه بعضى از آنها بخطر مرگ نزديك ميشوند و رؤساى مدارس به زحمت زياد اطفال مردم را بمدرسهها برميگردانند اين طليعه ناگوار كه در ورود شاه بمعارف و معارفيان آشكار مىشود همه را بيش از پيش افسرده ميسازد .
بعد از چند روز نگارنده براى اينكه افكار شاه و درباريان را راجع بمعارف بعد از مراجعت از سفر بهتر بدانم يك ملاقات خصوصى از مشير الدوله مينمايم مشير الدوله در اين مجلس باز وعده ميدهد كه به زودى در كار اصلاح معارف و مدارس اقدام مؤثرى بنمايد ولى پيداست كه هنوز از افكار تازهواردها درست اطلاع ندارد باز بعد از چند روز يادآورى مينمايم جواب ميآورند اين مطالب بوزارتخارجه مربوط نيست با وزير علوم صحبت بداريد از اين جواب فهميده مىشود كه دولتيان درصدد اصلاح معارف نميباشند و از اين سفر براى معارفپژوهان ارمغان نيكوئى نياوردهاند در اين ايام حاج حسين آقاى امين الضرب از فرنگ مراجعت مينمايد از نگارنده ميپرسد از دوندگى در كار معارف خسته نشدهايد از قرائت خانه عمومى باز كردن و ترجمه و تأليف كتاب نمودن پشيمان نگشتهايد ميبينيد مملكت اقتضا ندارد ميبيند هرچه ميكوشيد نتيجه نميگيريد
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 307
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٣٠٧