مخبر السلطنه از اقدامات حوزه افتتاحيه دلتنگ و با نگارنده در رعايت صحت مزاج كار معارف همعقيده است و لكن خود را آلوده بمعارضه نمودن با آن حوزه نمينمايد وزير علوم هم نيز از خودسرى مفتاح الملك افسردهخاطر مىباشد و لكن باقتضاى طبع سلامتجوئى كه دارد مدارا مينمايد .
نگارنده مكرر با وزير علوم و مخبر السلطنه كنكاش نموده بلكه بتوانيم طرح اساسى براى معارف ريخته اين كار را از دستبرد مقاصد خصوصى اشخاص دور گرفته از تجاوزات و بىحسابيها جلوگيرى نمائيم موفق نميگرديم البته چگونه مىشود براى معارف اساسى ريخت در صورتى كه وزارت معارف بىاساس است و بىاساسى وزارت معارف مربوط است به بىاساسى دولت .
خلاصه تا اواخر ماه رجب 1318 يعنى تا اواخر مدت دورى پادشاه از مركز سلطنت اوضاع معارف و مطبوعات با هياهوى زياد و كشمكش بسيار در جريان است .
ورود پادشاه بتهران از سفر اروپا نزديك و لوازم استقبال و تشريفات ورود موكب همايون تدارك ديده مىشود چيزى كه در تشريفات مزبور تازگى دارد و بر جلوه و شكوه آن ميافزايد حضور شاگردان مدارس جديد است با لباسهاى يكرنگ و بيرقهاى الوان كه خيابان سردر الماسيه را مشحون نموده اجتماع و حركات آنها جالب انظار گرديده معارفخواهان انتظار دارند مظفر الدين شاه اروپاديده در هنگام گذشتن از ميان صفوف متعلمين مدارس كه بهترين آثار عهد سلطنت اوست به آنها توجه مخصوص نموده تفقد و تشويقى بنمايد و لكن نه از همراهان او كسى او را تذكر ميدهد و نه او خود متذكر گشته به بىاعتنائى ميگذرد و خاطره ملالى در خاطر محصلين و اعضاء و اجزاى مدارس ميگذارد همهكس انتظار دارد مظفر الدينشاه پس از مراجعت از اروپا دائره معارف را وسعت داده آزادى زبان و قلم را افزوده افكار تجددخواهان را ترويج نمايد ولى حوادث ارتجاعى كه بفاصله كمى بعد از ورود موكب همايون بروز مينمايد بطلان اين تصور را ثابت نموده اميدواريها بنااميدى مبدل ميگردد .
شرح واقعه آنكه بعد از استقراض آميخته بسياست پرضررى كه دولت از روسها نموده و در حقيقت بواسطه شرايط استقلالشكن كه دربر دارد اول لطمهايست
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 279
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص٢٧٩