كه در خارج ايران در قسطنطنيه در مصر در هند در بلاد قفقاز و غيره در تحت تنظيمات مكاتب خارجه بتدريس زبان فارسى ميپرداختهاند مشكلات كار را احساس نموده خود را مجبور ميديدهاند خط و زبان ما را از روى قاعده تدريس نمايند .
از جمله كسانى كه در اينراه زحمت كشيده تأليف جامعى از خود بيادگار گذارده ميرزا فتحعلى خان آخونداف قفقازيست كه در فصل نهم بنام او اشارت رفت .
آخونداف كتاب مفيدى در تعليمات ابتدائى جامع تكليف آموزندگان و آموزگاران تأليف نموده طبع و نشر مينمايد بنام معلم الاطفال اين كتاب در مدارس روسيه يكى از سرمشقهاى تعليم خط و زبان فارسى ميگردد .
و هم در استانبول ميرزا حبيب دستان اصفهانى كتاب دستور سخن را بوجه نيكو تأليف مينمايد .
كتابهاى فارسى و عربى و تركى مفيد ديگر هم در مصر و هند و استانبول در اينموضوع نوشته مىشود .
ميرزا حسن نام از مردم آذربايجان كه سر پرشورى دارد براى آموزگارى كودكان در قفقاز از كتب ابتدائى معلوماتى بدست آورده چون امين الدوله والى آذربايجان شده صيت معارفپرورى او بلند ميگويد ميرزا حسن هم كالاى خود را بعرض والى معظم رسانيده مورد توجه واقع و مكتبى بنام رشديه بمديرى معلم مزبور دائر ميگردد .
لغت رشديه اصطلاح عثمانيان است كه يك صنف از مكاتب خود را به آن نام ميخوانند اين اصطلاح از عثمانى بقفقاز آمده از آنجا بتبريز رسيده است .
مكتب ابتدائى تبريز رشديه ناميده مىشود و ميرزا حسن مدير مكتب به همين نام معروف ميگردد ميرزا حسن مكرر مكتب رشديه را تأسيس نموده خسارت زياد ديده و بواسطه مخالفت روحانىنمايان و اشخاص كهنهپرست محافظهكار برهم خورده است .
اينك در سايه معارفپرورى و قدرت والى آذربايجان بآرزوى ديرينه خود رسيده مكتب را دائر نموده كار خود را از پيش ميبرد و بالاخره براى انجام همين مقصد بتهران ميآيد .
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 181
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص١٨١