باركش ناتوان برميدارد بار كج شده بر زحمت حيوان افزوده مىشود صاحب بار بناچارى سنگى از زمين برداشته بر روى لنگه سبكتر ميگذارد تا دو لنگه برابر گردند گرچه بواسطه سنگينى سنگ فشارى تازه بر پشت باربر وارد مىشود اما از زحمت كجى بار موقة آسايش مييابد دولت ما هم در مقابل همسايگان خود اين سياست را اختيار كرده روزبروز از استقلال معنوى خود ميكاهد و بآسايش موقتى خويش دلخوش ميگردد از جمله امتيازهاى مهم كه داده شده يكى امتياز دخانيه است كه در آخرين مسافرت ناصر الدين شاه باروپا بكمپانى انگليسى داده شده گرچه ظاهرش تجارتى است ولى در باطن امتيازى سياسى است .
دادن اين امتياز كفه سياست انگليس را بر سياست روس در ايران بلكه در آسياى وسطى ميچرباند و روسها را به زحمت دست و پا نمودن شديد مياندازد .
خصوصا كه پاى يك رقابت داخلى هم در اين كار بميان ميآيد و آن رقابت ميرزا على اصغر خان امين السلطان صدر اعظم است كه اين امتياز بتوسط او داده شده با كامران ميرزاى نايب السلطنه كه وزارت جنگ و حكومت طهران را دارد و گفتههاى او در وجود ناصر الدين شاه نظر بعلاقه پدر و فرزندى مؤثر واقع مىشود و همه وقت ميخواهد او را خشنود نگاهدارد .
روسها از اين رقابت داخلى استفاده كرده كامران ميرزا را ببرانگيختن هر وسيله براى برهمزدن امتياز مزبور وادار مينمايد .
شاه را هم به همين وسيله و وسيلههاى ديگر باطنا از كرده خويش پشيمان ميسازند آيا ميتوان گفت باقى بودن اين امتياز براى استقلال ايران بهتر است يا برهم خوردن آن نه چونكه حل اين مشكل آسان نيست و شخص بايد برموز سياست آگاه باشد تا بتواند پيشگوئى كند البته به ظاهر برهمخوردنش بهتر است خصوصا كه دولت در ابقاى آن مجبور مىشود براى برابر كردن ترازوى سياست بروسها هم امتيازى بدهد ولى پس از برهمخوردن امتياز مزبور يكى از نويسندگان زبردست ايرانى كه تاكنون نميدانم كيست مقالهئى در اثبات منافع اين امتياز نوشته استقلال ايران را در ابقاى آن دانسته است .
مقالهء مزبور در استانبول در اداره اختر بىامضاء بطور ضميمه منتشر ميگردد
حيات يحيى ( فارسى ) — صفحة 106
مساهمون: يحيى دولت آبادى
ص١٠٦