پول گرفت . محمد على ميرزا هم به هرجا خبر داد كه « آمدهام به تهران رفته ، به تخت سلطنت نشسته باشم . »
اعيان دولت كه [ در ] تهران بودند ، اينها هم چند فرقه بودند . اعتقاد بعضى اين بود كه محمد على ميرزا را آورده به تخت نشانند . نايب السلطنه خبردار شده بود ، دو سه نفر آنها را گرفت . سپهدار هم شب از تهران حركت كرده بود « 1 » او هم از آنها بود . بعد از دو روز وارد رشت شد . از تهران تلگراف آمد كه نگذاريد به روسيه برود . بعد ، خبر رسيد كه ستار خان هم عازم شده ؛ از قزوين تلگراف به انجمن نمود كه « سپهدار را مانع رفتن باشيد تا برسم . » اينجا خبر دادند كه پيشواز نمائيد .
دو سه چادر تشريفات در نزديكى رشت برپا كرده ، و يك چادر [ هم ] تبريزىها درست كرده ، شيرينى [ و ] شربت گذاشتند و با احترام وارد نمودند . [ ستار خان ] در خانهى ميرزا كريم خان « 2 » منزل نمود . بعد ، خبر رسيد كه باقر خان هم مىآيد .
چنانچه به ستار خان احترام شد ، جهت باقر خان نشد « 3 » . سه چهار روز اينجا ماندند : لكن ، آن اسم [ و ] رسمى كه بود رفته بود . باز با سپهدار عازم تهران شدند « 4 » چون از زيادى مشغله و نبودن حواس ندانستم كه به چه جهت از تهران آمدند و برگشتند ، [ به ذكر همين مقدار كفايت مىكنم . ]
بعد از رسيدن به تهران ، اردو را حركت دادند : يك دسته طرف رشيد السلطان ، و يك دسته طرف محمد على ميرزا . رشيد السلطان از سبزوار حركت كرده طرف تهران مىآمد . اللّه هم سردار ارشد را طرف تهران فرستاد . بعد ، خبر رسيد كه [ بر ] سالار الدوله از طرف بروجرد لشگر جمع شده ، [ با ] استعداد زياد كه بهقدر چهل هزار جمعيت داشت اطراف همدان را قتل [ و ] غارت مىكرد . كرمانشاهان هم در تصرف او بود . به همدان كاغذ نوشته بود كه خواهم آمد . اهل همدان جواب
هامش
( 1 ) . در 18 جمادى الثانى 1329 محمد ولى خان تنكابنى ، سپهدار اعظم ، رئيس اعظم ، رئيس الوزراء ، به قصد عزيمت فرنگستان از تهران خارج مىشود . ر ك : شريف كاشانى ، محمد مهدى ، همان كتاب ، ص 655 .
( 2 ) . مقصود : « ميرزا كريم خان رشتى خان اكبر » است .
( 3 ) . شريف كاشانى در شمار واقعات چهارم و پنجم رجب 1329 مىنويسد : « از قرارى كه از رشت نوشتهاند .
ستار خان و باقر خان هم در رشت سپهدار را ملاقات كرده ؛ ولى ، هنوز سپهدار قبول مراجعت را نكرده است . » ر ك : شريف كاشانى ، محمد مهدى ، همان كتاب ، ص 658 .
( 4 ) . سپهدار در بيست و دوم تيرماه 1290 شمسى ، 17 رجب 1329 قمرى به تهران رسيد . ر ك : كسروى ، احمد ، تاريخ هجده سالهى آذربايجان ، ص 168 .