بود ، و اللّه هم با چند نفر در حمايت روس از رشت عازم روسيه شد . سه روز در رشت ماند ، لكن از قونسولخانه بيرون نيامد . بعد از سه روز ، رفت آنجا ساكن شد . روسها به قزوين نرسيده ، كار تهران ختم و پادشاه عوض شد .
ايران تا حال امنيت نشده ، هرگاه يك نفر خروج كرده قواى دولت در او صرف مىشد . آن مفسدها نگذاشتند كه وزرا در كار خود باشند . چون در رجال دولت آدم باكفايت نبود ، قرار گذاشتند كه مستشار از خارجه بياورند كه نظم در امورات دخلى و ماليات و مواجب قشون و غيره بدهد . اين مستشار [ را ] به اكثريت آراء از آمريكا آوردند ، در ادارهى ماليه گذاشتند « 1 » .
تعديات روس در تبريز قدرى زياد شد . باغ شمال را صاحب شده ، ديگر نگذاشتند كسى داخل باغ شود . سابقا ، در آن باغ اهالى هرروز جمعه جهت گردش مىرفتند ، جمعيت زياد مىشد . مخبر السلطنه كه در بلواى تبريز حاكم بود به فرنگستان رفته بود . او را هم [ به ] حكومت خواسته ، از فرنگستان به حكومت آمد و يك سال [ و ] نيم حكومت نمود ، بعد از آن استعفا داد « 2 » . حاكم با تسلطى بود .
در تهران ، آن چند نفرى كه باعث اين فتنه شده بودند ، هركدام به طرفى رفته ، آنها را گرفتند . مير هاشم را در دهات تهران گرفتند ، آورده به دار زده تيرباران نمودند « 3 » . شيخ فضل اللّه [ نورى ] هم [ كه ] آن ايام در ضد مشروطه بود ، او را هم گرفتند « 4 » . چند نفر از اعيان كه مصدر كار بودند ، آنها را به دار آويختند . بعد از تمام شدن كارها ، مجلس دار الشورا باز شده بود .
اخوى ، حاجى رضا ، در بيستم شعبان 1327 از تبريز حركت نموده به رشت آمد ، در دوم ماه مبارك [ به ] رشت رسيد . اخوى ، كربلايى محمد باقر ، سرمازدگى داشت ناخوش شده بود . اخوى كه رسيد ، چند روزى كربلايى محمد باقر در خانه
هامش
( 1 ) . روز 12 جمادى الاول 1329 ، مورگان شوشتر آمريكايى به همراهى شارل لسكاركى ، رالف هيلر ، بروس ديكى ، و كرنر وارد تهران شد . ر ك : شوستر ، مورگان ، اختناق ايران ، ترجمهى ابو الحسن موسوى شوشترى ، صفى عليشاه ، تهران ، 1362 ، ص 10 ( مقدمهى اسماعيل رائين ) .
( 2 ) . مخبر السلطنه روز جمعه 3 شعبان 1327 به تبريز وارد شد . ر ك : اميرخيزى ، اسماعيل ، همان كتاب ، ص 477 .
( 3 ) . مير هاشم دوهچى در روز يكشنبه 21 رجب 1327 به دار آويخته شد . ر ك : تفرشى حسينى ، احمد [ سيد ] . همان كتاب ، ص 242 .
( 4 ) . در روز جمعه 12 رجب 1327 . ر ك : همان كتاب ، ص 238 .