معاونت [ كرده ] و يك روز در خود شهر با قزاقها دعوا [ نموده ] . رئيس قشون سركردهى روسى بود . بعد از دعواى زياد ، تسليم شدند و اسلحهها را دادند .
محمد على ميرزا كه در باغ شاه بود ، از سه طرف او را محاصره نمودند . او هم پيشرو را سنگر بسته ، خاطرجمع بود كه نمىتوانند بيايند ؛ از پشت سر خبر نداشت . يك دفعه ، خبردار مىشود از پشت سر هجوم آورده آنقدر نمانده وارد باغ بشوند . فايتون خواسته ، با چند نفر از اعيان و غيره به زرگنده كه جاى سفارت روس بود داخل شده ، متحصن شد « 1 » . چون قانونا سلطنت به كسى مىرسد كه ايرانى باشد ، و محمد على ميرزا دست از پادشاهى كشيده رعيت و پناهندى روس شد ، اعيان و اكابر در تهران جمع [ شده ] ، به موجب قانون اساسى كه سلطنت از اولاد محمد على ميرزا باشد ، سلطان احمد ميرزا كه وليعهد بود ، تقريبا سيزده سال داشت يا كم يا زياد ، او را به باغ شاه آورده ، در سوم رجب 1327 جلوس به تخت سلطنت [ كرده ] و سكهى پادشاهى به نام همايون او زدند « 2 » .
به جميع بلاد ايران اطلاع دادند ، و شاديانه و چراغان در همهى شهرها شد .
در همهجا اعلان دادند وكلاى دار الشورا را انتخاب نموده ، زود بفرستند . در جميع بلاد مشروطه شد . تا اينكه ، وكلا به تهران جمع شده دار الشورا منعقد شد « 3 » .
چون آن ايام در رشت مشغلهى داد [ و ] ستد داشتم ، علاوه كربلايى شفيع [ به ] تبريز رفت ، ديگر از بسيارى اتفاقات مطلع نمىشدم . لكن ، قوت مشروطه زياد
هامش
25 تيرماه جلالى و 29 بهمنماه قديم و 22 سرطان ، . . . اردوى ملى . . . از دروازهى بهجتآباد » به شهر وارد شدند . ر ك : ناظم الاسلام كرمانى ، همان كتاب ، ج 2 ، صص 486 ، 487 .
( 1 ) . « روز جمعه 27 جمادى الاخرى 1327 ، . . . صبح محمد على شاه با جمعى از اجزاء خود از سلطنتآباد به طرف سفارتخانهى روس فرار كرده و آن سفارتخانه را مأمن خود قرار داد . » ر ك : همان كتاب ، ج 2 ، ص 493 ، 494 .
( 2 ) . عصر روز جمعه 27 جمادى الثانى 1327 ، « مجلس عالى فوق العاده » در بهارستان تشكيل يافته ، محمد على ميرزا را خلع و سلطان احمد ميرزا را به شاهى منصوب ، و نيابت سلطنت را به عضد الملك تفويض نمودند . در چهارشنبه سوم رجب 1327 ، در عمارت گلستان سلام عام مقرر گشته ، احمد شاه بر تخت جلوس كرده خطبهى سلطنت به نامش خوانده شد . ر ك : همان كتاب ، ج 2 ، صص 494 ، 515 .
( 3 ) . « پس از فتح تهران ، از طرف مجاهدين انتخابات براى مجلس شوراى ملى ( مجلس دوم ) شروع شد و مجلس در 3 ذى القعدهى 1327 از طرف نايب السلطنه با حضور احمد شاه افتتاح شد . » ر ك : تقىزاده ، حسن ( سيد ) ، خطابهى تاريخ اوائل انقلاب و مشروطيت ايران ، باشگاه مهرگان ، تهران ، 1338 ، ص 60 .