او تغيير يابد ، به ملت عنايت فرموديم . امر شد كه بهارستان را تعمير نموده ، تا دو ماه وكلا را انتخاب نموده زود بفرستيد ، كه به اتفاق ملت [ و ] دولت در ترويج دين اسلام و ترقى دولت شورا نمايند . » « 1 » اين تلگراف كه آمد ، از باسمنج هم عين الدوله و آقاى ثقة الاسلام تلگراف نمودند كه « مقاصد ملت بر وفق دلخواه ايشان به عمل آمد ، و در اتحاد [ و ] اتفاق با عدالت رفتار خواهيد فرمود . » « 2 »
چون تلگراف مفصل و صورت آنها در نظر [ م ] نيست و سئوال [ و ] جواب زياده شده بود ، هرچند كه جهت دوست و غيره مطلع شدن از مطلب آنها منافع زيادى دارد ، ولى به موجب نبودن حواس و از نبودن صورت آنها ، كه در تبريز جمع كردن آنها امكان داشت ولى در رشت در اين حالت پريشانى امكان نداشت ، لهذا معذرت مىخواهم و بدون اينكه اين مطالب را از يك كتاب بردارم يا از كسى پرسيده باشم ، همه را از حفظ نوشتم . بعضى مطالب [ كه ] پسوپيش افتد ، از همين جهت است . عبارتپردازى هم نشده ، كه هركس خوانده باشد مطلع مىشود . از خوانندگان معذرت مىخواهم كه ايرادى نگيرند ؛ خودم مىدانم كه سرتاپا ايراد است .
هامش
( 1 ) . آميزهايست از مضمون چهار دستخط اللّه در تجديد مشروطيت . ر ك : ناظم الاسلام كرمانى ، همان كتاب ، ج 2 ، صص 400 ، 401 [ دستخط اول ، به تاريخ 14 ربيع الثانى 1327 ] صص 401 ، 402 [ دستخط دوم ، به تاريخ 18 ربيع الثانى 1327 ] 404 ، 405 [ دستخط سوم ، ايضا به تاريخ 18 ربيع الثانى 1327 ] صص 416 ، 417 [ دستخط چهارم ، به تاريخ 27 ربيع الثانى 1327 ] .
دستخط دوم در نوزدهم و دستخط سوم در بيستم ربيع الثانى منتشر شدند . ر ك : تفرشى حسينى ، احمد ( سيد ) ، روزنامهى اخبار مشروطيت و انقلاب ايران ، بهكوشش ايرج افشار ، امير كبير ، تهران ، 1351 ، صص 187 ، 188 ، 191 ، 192 . دستخط چهارم در غرهى جمادى الاول 1327 منتشر شد . ر ك : ناظم الاسلام كرمانى ، همان كتاب ، ص 415 . طبق سواد ناظم الاسلام از دستخطهاى اربعهى محمد على شاه ، دستخط اول متضمن وعدهى انتشار قريب الوقوع نظامنامهى انتخابات ، و امر به انجام انتخابات است در غرهى رجب 1327 .
دستخط دوم متضمن امر به انعقاد « پارلمان » است « موافق همان قانون اساسى ، بدون ذرهيى كسر نقصان » ، و عدهى انتشار نظامنامه ، شروع انتخابات ، و تشكيل مجلس در بهارستان . دستخط سوم متضمن بخشودگى « متهمين پلتيكى » است . دستخط چهارم دال بر برقرارى « مشروطيت ايران در روى همان يكصد و پنجاه و هشت اصل قانون اساسى . »
( 2 ) . ثقة الاسلام و همراهانش در 15 ربيع الثانى 1327 باسمنج را ترك گفتند . ر ك : مجموعهى آثار قلمى شادروان ثقة الاسلام شهيد تبريزى ، ص 153 .