جلفا مىآمد ، آنها را رحيم خان نگاهداشته بود . از اينجا هم كاغذ خارجه را نگذاشته بود . بعضى را سوزانيده ، بعضى را پاره نموده [ بود ] . آنها را هم آوردند در پستخانه در يك اتاق ريخته ، هركس مىرفت كاغذ پاره شدهى خود را سوا مىكرد . بسيارى چون پاكت [ و ] فلان نداشت ، آنجا ماند . در هرحال ، خسارت زياد از آن كاغذها به اهالى رسيد : يكى برات داشت ، يكى قبض داشت . در هرحال ، بازار كمكم باز ، و داد [ و ] ستد مىشد ؛ و طلب بسيار [ ى ] مردم سوخت شد در اطراف يا خود شهر ، و بسيارى بىپا شدند .
بعد از يك هفته كه آمدن قشون روس طرف جلفا شهرت يافت و قدرى به مرند آمدند ، از انجمن به قونسول روس كاغذ نوشتند كه « اين آمدن قشون چه علت دارد ؟ » جواب نوشته بود : « چون راه آذوقه بسته بود ، من هم اطلاع دادم جهت باز شدن راه جلفا و امنيت آن راه اينها آمدند . بعد از اينكه امنيت كامل در شهر و اطراف شد باز قشون روس مراجعت خواهند نمود ، بدون اينكه يك مخارجى از دولت ايران بگيرند . » « 1 » انجمن هم رأى داد كه « به كسى اذيت ندارند ، مخارج هم نمىخواهند [ ، پس ] بيايند . » روسها آمدند در كنار رودخانه آجى چاى چادر زدند « 2 » . تلگراف كه از تبريز به تهران قطع بود ، آن سيم را وصل كردند كه از تهران به تبريز مخابره مىشد . تلگرافى هم از انجمن مقدس به تهران نمودند كه « اهل تبريز از اين مرحمت شاهانه بسيار امتنان [ داشته ] ، و در سايه حمايت آن ذات اقدس همايون دعاگو هستند كه صريحا مطالب ملت را اعلان فرمائيد . »
جواب تلگراف آمد كه « به جميع شهرها فرمان همايون اعلان شد كه قانون اساسى [ كه ] مشتمل بر پنجاه [ و ] چهار فصل بود ، بدون اينكه يك فصلى از
هامش
( 1 ) . مضمون جواب قونسولگرىهاى روس و انگليس است به انجمن در تاريخ 4 ربيع الثانى 1327 . در ابتداى جواب مزبور ، چنين آمده است : « چهارم ربيع الثانى 1327 - انجمن مقدس ايالتى را با كمال احترام مصدع مىشويم . امروز ، جناب مستطاب قدسى انتساب آقا ميرزا محمد تقى ، سلمه اللّه تعالى ، رئيس انجمن مقدس و جناب جلالت مآب اجل آقاى اجلال الملك ، دام اجلاله العالى ، و جناب حاجى على آقا ، دام اقباله ، با دوستدار ملاقات ، [ و ] در بعضى فقرات سئوال و جواب ، و بالاخره از علت و سبب عبور قشون روس از راه جلفا به خاك ايران استفسار نمودند . جوابا تفصيل آن را با آقايان محترم اظهار داشتيم ، و حالا هم براى اطلاع انجمن مقدس ايالتى با نهايت احترام زحمت مىدهيم . . . » در پايان جواب نيز مهر و امضاى هردو قنسول ديده مىشود . ر ك : كسروى ، احمد ، همان كتاب ، ص 905 .
( 2 ) . پنجشنبه 8 ربيع الاول 1327 . ر ك : اميرخيزى ، اسماعيل ، همان كتاب ، ص 425 .