اين لايحه كه رسيد ، در انجمن جمعيت زياد شد . بعد ، جواب نوشتند كه « ما در سر حرف خودمان هستيم و كلمهى واحده است [ كه ] تا مجلس شورا در تهران باز نباشد ، تا آخرين قطرهى خون هستيم . چهل و هشت ساعت مهلت دادهايد ؛ ما الان هم حاضر هستيم . » « 1 » در آخر جواب عين الدوله ، يك شعر عربى از فرمايش حضرت سيد الشهداء ، عليه آلاف التحية و الثناء ، نوشتند ؛ معنىاش اين بود : اين مرگ جهت همه هست ، و مقتول شدن آدم جوانمرد با تيغ ، به خدا قسم كه بهتر است . كاغذ را فرستادند .
همان روز كه وعدهى عين الدوله بود ، اهالى با جمعيت در سنگرها ازدحام [ كرده ] بود [ ند ] ؛ از طرف دولت اقدام نشد ، آن روز گذشت « 2 » . بيست و هشت شعبان ، اول طلوع آفتاب ، صداى توپ بلند شد . اردوى ماكو بعد از فرار كه عين الدوله آدم فرستاد باز آنها را برگردانيد ، نصف اردو مانده بود . آنها در بيرون شهر بودند . دو
هامش
همان كتاب ، صص 219 ، 220 .
( 1 ) . متن جوابيه از اين قرار بود : « حضور مبارك بندگان حضرت مستطاب اشرف و الا شاهزاده عين الدوله ، دامت شوكته ! اعلام با نظام نواب مستطاب اشرف و الا كه منشور قتل و فتواى اعدام مسلمين دار السلطنهى تبريز بود ، عز وصول يافت . مىفرمايند : هرچه خواستم شماها را به انواع پند و اندرز از طريق عصيان بازداشته به رأفت و مرحمت اميدوار و متقاعد نمايم نشد ، و شما با كمال تمرد دولت را مجبور كرديد كه به نظر مخالفت به شما نگريسته ، قلعوقمع شما را مستلزم سلامت حال و استقبال خود بداند . ملت هم با كمال توقير و احترام عرض مىكند كه مناظر قراء و قصبات منهوبه و ضجهى زنهاى مسلمانان ، ديگر طاقت اين را در ماها نگذاشته كه زير بار تحمل اين رأفتهاى شايان برويم . ماها هرقدر خواستيم به تأمل و تأنى فرياد مظلومانهى خود را به گوش وجدان حضرت و الا رسانيده ، ايشان را دربارهى استيفاى حقوق ملى نايل يك سعادت ابدى نمائيم ، ميسر نشد . بنابراين ، در مقابل اظهارات حضرت و الا ، جز تكرار اين فرمايش حضرت فخر المجاهدين سيد الشهداء ، عليه افضل الثنايا ، جوابى نداريم :اذا كانت الابدان للموت انشأت * فقتل الفتى بالسيف للّه اجملاز اين قبيل التيماتومها گوش ملت پر شده ، ديگر حالت پذيرايى اين تهديدات را ندارد . منتظر اقدامات فعلى هستيم .آنكه در بحر قلزم است غريق * چه تفاوت كند ز بارانشو السلام على من اتبع الهدى » ر ك : همان كتاب ، صص 220 ، 221 .
( 2 ) . روز « 27 ماه [ شعبان ] از طرف دولت اقدامى به جنگ نشد و شهرت دادند كه قونسولها خواهش كرده و مهلت خواستهاند . ولى اين امر دروغ و شهرت بىجا بوده » است . ر ك : مجموعهى آثار قلمى شادروان ثقة الاسلام شهيد تبريزى ، ص 115 .