اصل شهر و بلده و بلوكات آن بلدهء طيبهء مساجد جمعه و جمعات بسيار و بىشمار ساختهاند . اگر اين ضعيف به ذكر تمامى آن همت گمارد يحتمل كه از عهده بيرون نيايد . بارى به توفيق ربانى ذكر بعضى از مساجدى كه مشهور است مرقوم خامهء بلاغت آيين مىگردد .
مسجد جامع كبير
واقفان آثار و ناقلان اخبار در كتب متعدده چنين اخبار نمودهاند كه نخست سلطان علاء الدوله گر شاسب بن على بن فرامرز بن سلطان علاء الدوله كالنجار مسجدى عالى اساس مشهور به « مسجد عتيق » ساخته سه باب مفتوح داشت . يكى روى بر قبله و ديگرى بر « بازار كلاهدوزان قديم » و ديگرى به طرف « مدرسهء كماليه » . و در دهليز آستانه مقابل صفهء بزرگ « كتبخانه » بنا فرمود .
و دختران سلطان فرامرز بن على كه بلقيس زمان بودند در جنب مسجد مزبور جماعتخانهء مروح مزين به طلا و لاجورد بنا كرده گنبدى به جهت مدفن خود ترتيب نمودند و اكنون در آنجا مدفوناند و آن عمارت مشهور گشته به « صفدختران » ، [ 96 ب ] و ذكر آن در مجلد اول مرقوم قلم فيروزى رقم گرديده .
و در سنهء اربع و عشرين و سبعمائه مرتضى اعظم سعيد سيد ركن الدين محمد ابن سيد نظام الدين محمد قاضى در قبلى مسجد قطعهاى زمين خريدارى كرده طرح « مسجدنو » انداخت و صفه و گنبد و مقصورهها و غرفهها بنا كرد و اساس همگى از سنگ و آجر و گچ استوار داشت و هنوز به اتمام نرسيده بود كه بناى عمر آن سيد عاليشان انهدام يافت . حسب الوصية مولانا شرف الدين على در اتمام آن سعى فرمود و منارهاى بر سر گنبد مقصورهء قديم ساخت و مرتضى اعظم امير شمس الدين محمد خلف ارجمند سعادتمند سيد ركن الدين محمد كه در آن وقت در تبريز ميبود زيلوهاى نيكو جهت گنبد مقصوره فرستاد . و در سنهء سبع و سبعين و سبعمائه دهليز مسجد به فرمودهء آن سيد والاقدر ساخته شد و پادشاه شهيد شاه نصرة الدين يحيى مظفرى در طرف دست چپ گنبد مقصوره و صفه و طنبي عالى بنا فرمود .