كشته شدند و يا به مرگ طبيعى مردند . و بعضى هم منتظر رسيدن اجل خود هستند . و از عهد و پيمانى كه بسته بودند هيچ چيز را تبديل و تغيير ندادند .
( 24 )
( لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً
: ( تا خداوند به صادقان پاداش صدقشان را بدهد و منافقان را اگر خواست عذاب كند و يا بسوى آنان ( با پذيرش توبهء آنها ) بازگشت نمايد ، همانا خدا آمرزنده و مهربان است )
نتيجهء اين اعمال منافقان و مؤمنان اين شد كه خداوند مؤمنان صادق را كه به عهد خود وفا كردند بواسطهء صدقشان پاداش دهد و منافقان را ( در صورتى كه توبه نكردند ) اگر خواست عذاب كند و اگر توبه كردند نظر رحمت خود را بسوى آنان بازگرداند ، كه همانا خداوند آمرزنده و مهربان است .
نكتهاى در اينجا وجود دارد ، آنست كه گناهان ممكن است خود موجب و مقدّمه سعادت و آمرزش شوند ، از اين جهت كه نفس آدمى را از ظلمت و شقاوت به جايى مىكشانند كه باعث وحشت نفس و تنبّه آن گردند و بواسطهء همين تنبّه و تذكّر نفس انسان بسوى پروردگار خود بازگشته و در اثر توبه ، خداوند هم بواسطهء آمرزندگى و رحمت مطلقهاش او را مىآمرزد .
( 25 )
( وَ رَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنالُوا خَيْراً وَ كَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَ كانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزاً
: ( و خدا آنها را كه كافر شدند به غيظشان بازگردانيد ، به هيچ خيرى نرسيدند و خدا زحمت جنگ را هم از مؤمنين برداشت همانا خدا همواره قدرتمند و غالب است ) « 1 » .
هامش
( 1 ) . جنگ احزاب يا جنگ خندق از جنگهاى مهمّ تاريخ اسلام است كه در آن همهء قبايل مشرك با يهوديان اطراف مدينه همدست شدند و قصد هجوم به مدينه را نمودند و پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم در ضمن مشورت با سلمان فارسى تصميم گرفتند تا پيرامون مدينه خندق بزرگى حفر كنند و از هجوم دشمن مانع شوند ، و به واسطهء امداد الهى در صف دشمن باد سردى وزيدن گرفت و خداوند بر دلهاى يهوديان رعب و وحشتى افكند كه خود را تسليم مسلمانان كردند و از گروه