مىديدى كه چگونه در پيشگاه پروردگارشان سر به زير افكندهاند و در موقفى از مواقف لقاء الهى قرار گرفتهاند و با ندامت و ذلّت مىگويند : پروردگارا با دو چشم خود مشاهده كرديم و با دو گوشمان شنيديم و تسليم شده و اطاعت كرديم ، پس ما را به دنيا بازگردان تا عمل صالح بجا بياوريم كه همانا نجات در آخرت بستگى به ايمان و عمل صالح دارد ، چون حالا يقين برايمان حاصل شد . ولى اين درخواست ، امرى غير ممكن است و آنها هرگز به دنيا باز نخواهند گشت .
( 13 )
( وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ )
: ( و اگر مىخواستيم همه كس را هدايت عطا مىنموديم ، ولى اين گفتهء من محقّق شده كه جهنّم را از جنيّان و آدميان جملگى پر مىسازم )
يعنى اگر اراده مىكرديم هر آينه كفّار را هم مانند مؤمنان هدايت مىكرديم و به هر كسى اعم از مؤمن يا كافر هدايتى كه مخصوص و مناسب او بود مىداديم تا با اختيار و ارادهء خود بسوى هدايت روند ، زيرا اگر منظور مسأله هدايت جبرى و اضطرارى باشد ديگر اساس تكليف در دنيا و جزاء در آخرت بكلّى باطل مىشود .
در ادامه مىفرمايد ، ولى ما اينطور نخواستيم ، چون در اين ميان حكم و قضايى وجود دارد كه از قبل ، از ناحيه ما رانده شده و آن قضاى حتمى اين است كه جهنّم را از جن و انس پر كنم و لازمهء اين قضا اين است كه خداوند به خاطر ظلم و فسق و خروج كافران از روش بندگى ، آنها را هدايت نكند همچنانكه فرمود
( إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ )
« 1 » بدرستى كه خدا مردم خارج از روش بندگى و فاسق را هدايت نمىكند )
( 14 )
( فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا إِنَّا نَسِيناكُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ )
: ( به جزاى اينكه ديدار امروزتان را فراموش كرديد ، عذاب را بچشيد كه ما نيز شما را به فراموشى سپرديم و به سزاى اعمالى كه مىكرديد ، عذاب جاودان را بكشيد )
يعنى وقتى قضاى حتمى رانده شده كه پيروان شيطان جايگاهشان جهنم باشد ، پس شما نيز عذاب را بچشيد ، زيرا به ديدار چنين روزى بىاعتنايى كرديد و حتّى آن را انكار
هامش
( 1 ) . سورهء توبه ، آيهء 80 .