موجودات و به نظام آوردن آنها تحت نظامى عام و پيوسته كه حاكم بر جميع آنهاست ، و با اين كلام توحيد الوهيّت و ربوبيّت پروردگار را اثبات نمود و در ادامه فرمود : براى شما به غير او سرپرست و شفيعى نيست ، ولىّ يعنى كسى كه مالك تدبير امرى باشد و چون امور ما و شئون حياتى ما تنها قائم به خداست ، پس فقط اوست كه مدبّر و ولىّ ماست و در اين امر هيچ شريكى ندارد و ( شفيع ) نيز كسى است كه به سببى ناقص منضّم مىشود تا سببيّت ناقص را تكميل كند و به اين ترتيب هر يك از اسباب و علل عالم شفيع يكديگرند و سببيّت يكديگر را در تأثير تكميل مىكنند همچنان كه هر يك از ابر ، باد ، باران ، آفتاب ، سايه و امثال آن واسطه و شفيع در رويش نباتات هستند بگونهاى كه گياه بدون اين شرايط رشد نمىكند . و چون تنها پديد آورنده همه اسباب خداى سبحان است پس شفيع حقيقى فقط خداست و غير از او شفيعى نيست و آنگاه در مقام توبيخ و سرزنش مىفرمايد : چرا متذكّر نمىشويد و از اين همه دلايل عقلى كه شما را به ملك و تدبير خداى سبحان كه معبود به حق است تذكّر مىدهند ، روى گردانيده و اعراض مىكنيد ؟
آنگاه به شرح تدبير امر موجودات مىپردازد . تدبير از ماده ( دبر ) به معناى دنباله و عقب هر چيز است و تدبير يعنى اينكه چيزى را پشت سر چيز ديگر قرار دهند ، تدبير در مورد خداى متعال به اين است كه او وجود حوادث را چون سلسله زنجيرى كه پشت سر هم و متّصل ما بين آسمان و زمين باشد ، قرار مىدهد و او در حالى تدبير امر را مىنمايد كه نازل كننده نيز هست همچنانكه فرمود
( وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ )
« 1 » هيچ چيز نيست جز آنكه گنجينههايش در نزد ماست و ما آن را جز به اندازه معلوم نازل نمىكنيم )
و در نهايت همه چيز بسوى او اوج مىگيرد همچنانكه فرمود
( وَ أَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها )
« 2 » و در هر آسمانى امرش را وحى نمود ) پس منظور از ( سماء ) مقام قرب و حضورى است كه زمام همهء امور به آنجا منتهى مىشود ، نه آسمان به معناى جهت بالا يا
هامش
( 1 ) . سورهء حجر ، آيهء 21 .
( 2 ) . سورهء حم سجده ، آيهء 12 .