( 18 )
( وَ إِنْ تُكَذِّبُوا فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ )
:
( و اگر تكذيب كنيد ، همانا امّتهاى قبل از شما نيز تكذيب نمودند و غير از ابلاغى آشكار چيزى بر عهدهء پيامبر نيست )
ظاهرا ادامهء كلام ابراهيم عليه السّلام است ولى بعضى « 1 » مفسران گفتهاند اين سخن كلام خدا و خطاب به مشركين قريش مىباشد امّا اين معنا به نظر بعيد مىآيد . به هر حال حضرت ابراهيم عليه السّلام خطاب به قومش مىگويد : اگر شما دعوت الهى را تكذيب كنيد ، اين امر نوظهورى نيست بلكه اين عمل هم مانند سنّت جارى در همهء امتهاى مشرك گذشته است ، كه تكذيبشان هيچ نفعى برايشان نداشت و در نهايت عذاب الهى آنها را در برگرفت و غير از خدا هيچ ولى و ياورى نداشتند و به هر جهت در اين ميان هيچ وظيفهاى متوجّه من نيست ، چون من رسول هستم و جز ابلاغ رسالت هيچ مسؤليّتى ندارم .
( 19 )
( أَ وَ لَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ )
: ( آيا نمىبينند كه خدا خلقت را آغاز نموده و سپس آن را اعاده مىكند و اين امر اعاده براى خدا آسان است )
اين آيه و پنج آيه بعدى بر مسأله معاد اقامهء حجّت نموده ، چون عمدهترين دليل در تكذيب رسل ، انكار معاد است .
به هر جهت خطاب به تكذيب كنندگان از همه امّتها مىفرمايد : آيا به نظر علمى نظر نمىكنند و نمىبينند كه ايجاد و اعادهء موجودات چگونه به دست خداوند صورت مىگيرد و اين امور كه هر دو از مقولهء ( انشاء ما لم يكن ) هستند ( يعنى بوجود آوردن چيزى كه نيست ) براى خدا آسان است ؟ چون ابداء به معناى ايجاد از عدم و اعاده به معناى بوجود آوردن آنچه ظاهرا فانى شده مىباشد « 2 » . و خداوند كه قدرت مطلقه دارد ابداء و اعاده هر دو براى او آسان و يسير است .
هامش
( 1 ) . تفسير روح المعانى .
( 2 ) . اولين خلقت حق تعالى طينت اوليه در رحم مادر است كه به موجب روايات فناپذير نيست و در معاد از همان طينت اوليه مجددا خداوند ، خلق مىكند . ( مصحح )