هم روزنهاى براى نجات ندارند و نمىتوانند چيزى را دست آويز نموده و به آن اعتذار جويند و به اين ترتيب خود را از عذاب نجات دهند و در عين حال ميان خودشان هم سؤال و جوابى وجود ندارد ، تا بتوانند از راه مشورت عذر و بهانهاى پيدا كنند و آن را براى تكذيب رسولان الهى و نافرمانى خود دست آويز قرار دهند ، ولى اين شرايط براى كسانى است كه كفر ورزيده و به سوى خدا رجوع نكرده باشند ، اما كسى كه رجوع كند و ايمان بياورد و عمل صالح را نيز قرين اعتقاد حقّه خود بنمايد ، اميد است كه از رستگاران باشد يعنى اين چنين افرادى بايد در انتظار رستگارى و نجات اخروى باشند .
( 68 )
( وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ )
: ( و پروردگار تو هر چه بخواهد خلق مىكند و برمىگزيند ، و آنان هيچ اختيارى ندارند ، منزّه و برتر است خدا از آنچه شرك مىورزند )
اين آيه چهارمين پاسخ از عذر مشركين است كه گفتند : اگر ما به تو ايمان بياوريم اعراب ما را از سرزمينمان مىربايند .
مىفرمايد : خلقت يعنى صنع و ايجاد همه چيز بدست خداى متعال است و غير او مؤثّرى در عالم هستى وجود ندارد ، پس نه چيزى هست كه در خدا اثر كند و نه چيزى هست كه بتواند از اثر و حكم خدا جلوگيرى نمايد ، لذا خداوند داراى اختيار حقيقى است ، يعنى از نظر تكوين و خلقت يگانه صاحب اختيار عالم وجود اوست و از نظر تشريع نيز خداوند قدرت و تخيير مطلق دارد و مىتواند هر حكم و قانونى كه بخواهد تشريع كند و خداوند بشر را به گونهاى خلق كرده كه با انجام يك سرى كارهايى كه در شرع واجبات ناميده مىشوند و با ترك كارهايى كه محرمات نام دارند ، به سعادت و كمال مىرسد .
امّا هيچ شكّى نيست كه انسان نسبت به كارهايى كه از روى علم و اراده انجام مىدهد اختيار تكوينى دارد - البته نه اختيار مطلق « 1 » - و به گونهايست كه هر عملى اراده كند انجام داده يا ترك مىكند و هيچ يك از ابناء بشر اختيار اين را ندارد كه او را مجبور به
هامش
( 1 ) . چون اختيار بشر يكى از اجزاء سلسلهء علل است . ( مترجم )