يعنى سوق دادن و تحريك آسان و مراد از ( الارض ) سرزمين معهود مكّه است و ( خلاف ) به معناى بعد مىباشد .
مىفرمايد : مشركان نزديك بود كه ترا وادار كنند كه از مكّه بيرون روى و اگر آنها تو را از مكّه اخراج مىكردند ، بعد از رفتن تو مدّت زيادى زنده نمىماندند ، بلكه به فاصله اندكى خدا همه آنها را هلاك مىكرد .
( 77 )
( سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَ لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِيلًا )
: ( اين سنّتى است كه ما در ساير پيامبرانى كه قبل از تو بودند نيز قرار داده بوديم و هرگز در روش ما تغييرى نخواهى يافت ) يعنى امر هلاك كردن مردمى كه پيامبرانشان را از شهرشان بيرون مىكردند « 1 » يك سنّت الهى است كه در امم سابقه هم جريان داشته و هرگز اين سنّت تغيير و تحوّل نخواهد پذيرفت .
( 78 )
( أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً )
: ( نماز را هنگام زوال آفتاب تا اوّل تاريكى شب بپادار و نماز صبح را نيز بخوان كه نماز صبح مشهود ملائكه شب و روز است ) ، ( دلوك ) يعنى زوال و ( دلوك شمس ) هنگام اوّل ظهر و زوال آفتاب است
( غَسَقِ اللَّيْلِ )
يعنى هنگام پديد آمدن تاريكى شب كه مطابق روايت به نيمه شب اطلاق مىشود ، بنابراين آيه شريفه از اوّل ظهر تا نصفه شب را شامل مىگردد و نمازهاى واجب اين دورهء زمانى شامل نماز ظهر ، عصر ، مغرب و عشاء است و با كلمه
( قُرْآنَ الْفَجْرِ )
كه ناظر به نماز صبح است ، نمازهاى پنجگانه واجب كامل مىشود .
( قرآن الفجر ) يعنى قرآنى كه هنگام صبح خوانده شود كه دلالت بر نماز صبح مىنمايد و آنگاه مىفرمايد نماز صبح مشهود است كه مطابق روايات عامّه و خاصّه
هامش
( 1 ) .( وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا فَأَوْحى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ )، ( كسانى كه كافر شدند به پيامبرانشان گفتند : يا به دين ما بگرويد و يا شما را از سرزمينمان بيرون مىكنيم ، پس ما به پيامبران وحى نموديم كه هر آينه ظالمان را هلاك خواهيم كرد ) ، سورهء ابراهيم ، آيهء 13 .