سياق استفاده مىشود كه خداى سبحان شجرهء ملعونه را در عالم خواب به رسول گرامى خود نشان داده و آنگاه در قرآن بيان كرده كه آن شجرهاى كه در رؤيا به تو نشان داديم و بخشى از اعمال آنها را در اسلام به تو ارائه داديم يك فتنه در امّت اسلام است ، پس مراد از احاطه ، احاطه علمى و قدرتى خداوند بر آنهاست ، مىفرمايد : كه شيوهء مردم همواره استمرار بر فسق و فجور و پيروى آيندگان از گذشتگان است و پروردگار تو بر ايشان و همهء اعمال آنها احاطه دارد و ما به ماجراى رؤياى تو و شجره ملعونه احاطه داريم و آن را وسيلهء آزمايش براى مردم قرار دادهايم .
و ما مردم را با موعظه و بيان يا با آيات خوفناك ( مثل سيل و زلزله و . . . ) كه آنها را مىترساند ولى از بين نمىبرد ، انذار نموده و مىترسانيم امّا اين آيات و انذارها فقط به طغيان آنها اضافه مىكند ، يعنى نه تنها از هشدار ما متعظّ نمىشوند و از كردار زشت خود دست برنمىدارند ، بلكه دشمنى و عناد با حق را از حدّ مىگذرانند .
در روايات عامّه و خاصّه بيان شده كه مراد از رؤيا خوابيست كه رسولخدا صلّى اللّه عليه و آله و سلم در بارهء بنى اميّه ديد و شجرهء ملعونه ، شجره اين دودمان است و اين آيه در حكم تسليت خاطر آن جناب مىباشد « 1 » .
( 61 )
( وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً )
: ( و به ياد آور زمانى را كه به ملائكه گفتيم به آدم سجده كنيد ، همه سجده كردند ، جز ابليس كه گفت : آيا من براى كسى سجده كنم كه تو او را از گل آفريدهاى ؟ ) ، ( ابليس ) چنانچه گفتيم پدر شياطين و از طائفه جنيّان مىباشد و او از امر پروردگارش عصيان ورزيد و به آدم سجده نكرد ، بلكه با حالت استكبار گفت : آيا براى كسى سجده كنم كه او را از گل آفريدهاى ؟ و اين خوددارى از سجده به جهت گمراهى و ظالم بودن او بود ، همچنانكه او بنى آدم را بر ظلم و طغيان و اعراض از آيات الهى دعوت كرده و آنها را
هامش
( 1 ) . در كتاب الدّر المنثور جلد 4 ، ص 190 روايتى نقل شده از رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم كه فرمودند : من فرزندان حكم بن ابى العاص را در خواب ديدم كه بر فراز منبر من به صورت ميمونهايى آمد و رفت مىكنند و اندوهناك شدم ، امّا خداوند اين آيه را نازل فرمود .