شرك ورزيدند ، خدا در روز قيامت آنها را از يكديگر جدا مىكند همانا خدا بر همه چيز گواه است )
منظور از مؤمنان ، اهل اسلام و گروندگان به حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلم و منظور از ( الذين هادوا ) گروندگان به موسى عليه السّلام و پيامبران قبل از اوست كه كتابشان تورات است و بخت النصر پادشاه بابل در اواسط قرن 7 ( ق . م ) بر آنها چيره شد و تورات را بسوزانيد و مدتها به كلّى نابود شد تا آنكه عزراى كاهن در روزگارى كه كوروش پادشاه ايران بابل را فتح نموده و بنى اسرائيل را از اسارت نجات داد و به سرزمين مقدّس بازگردانيد ، آن را نوشت .
و مراد از ( صابئين ) كسانى هستند كه حدّ وسط ميان يهود و مجوس را باور دارند و كتاب آسمانى ايشان منسوب به حضرت يحيى عليه السّلام است ، كه به نوعى قائل به تأثير وضعيّت نجومى كواكب در سرنوشت آدميان هستند « 1 » .
و مراد از ( نصارى ) گروندگان به عيسى بن مريم ( عليهما السّلام ) و پيامبران قبل از اوست و كتب مقدّسه آنها شامل انجليهاى چهارگانه ( لوقا ، مرقس ، يوحنا و متى ) و كتب عهد قديم است البته آن مقدار از آنها كه كليسا آن را مقدّس بداند لكن قرآن كريم مىفرمايد : كتاب مسيحيان ، تنها آن انجيلى است كه به عيسى عليه السّلام نازل شد .
و منظور از ( مجوس ) قومى هستند كه به زرتشت گرويده و كتاب مقدّسشان اوستا نام دارد « 2 » . و كتاب مقدس ايشان در زمان استيلاى اسكندر بر ايران به كلى از بين رفت و بعدا در زمان ملوك ساسانى مجددا به رشتهء تحرير در آمد ، ايشان وجود همهء عالم را مستند به اهورا مزدا مىدانند لكن براى تدبير عالم به دو منشاء ( يزدان ) و ( اهريمن ) يا نور و ظلمت اعتقاد دارند و عناصر بسيطه خصوصا آتش را مقدّس مىدانند « 3 » .
هامش
( 1 ) . ظاهرا صابئين گروندگان به حضرت ادريس عليه السّلام پيامبرند كه به لسان قرآن خداوند او را قبل از مسيح مانند او زنده و در مكان عالى جا داده است .
( 2 ) . به احتمال قوى مجوس همان گروندگان به حضرت ابراهيم پيامبر عليه السّلام مىباشند .
( 3 ) . چون حضرت ابراهيم را در آتش انداختند و به امر الهى سرد و گلستان شد آن را مقدّس شمردهاند . ( مصحح )