متضمّن سعادت دنيا و آخرت شما بود ؟ و آيا شما را از چنگ دشمنانتان نجات نداده و شما را به نعمتهاى خود اختصاص نبخشيد ؟ آيا مدت مفارقت و جدايى من به نظر شما طولانى آمد ، تا آنجا كه از رجوع من نااميد شديد و نظام داخلى مجتمع شما درهم ريخت يا آنكه اراده كرديد با طغيان و رجوع از ايمان به سوى كفر و پرستش گوساله ، غضب خداوند را بر خود روا سازيد و وعدهاى را كه به من داديد تا بعد از رفتن من جانشين نيكوى من باشيد ، تخلّف كرديد ؟ بعضى مفسران « 1 » گفتهاند : خلف كردن وعده از جانب ايشان ، اين بود كه قرار بود بدنبال موسى به ميقات بروند ولى آنها تخلّف كردند و نرفتند و بعضى « 2 » ديگر خلف وعده را عدم اطاعت از هارون دانستهاند .
( 87 )
( قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَ لكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ )
: ( گفتند : ما به ارادهء خويش از وعدهء تو تخلّف نكردهايم اما محمولههايى از زيور فرعونيان با خود حمل مىكرديم كه آن را در آتش افكنديم و سامرى نيز بيفكند )
احتمال ديگر در معناى آيه اين است كه ما از اموال و ملك خود چيزى براى ساختن گوساله مصرف نكرديم ، تا در اين امر قصد عمدى داشته باشيم ، و ليكن ما اموال و اثقال و زيورآلات قوم فرعون را حمل مىكرديم و چون خسته شديم آنها را انداختيم و سامرى آنها را برداشت و در كوره ريخت و با آنها ، اين گوساله را درست كرد . و يا سامرى نيز مانند هر چه در دست داشت در آتش انداخت و از آنها گوساله را ساخت .
( 88 )
( فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُكُمْ وَ إِلهُ مُوسى فَنَسِيَ )
: ( و براى آنها مجسمهء گوسالهاى را بيرون آورد كه صداى گوساله داشت ، گفت : اين خداى شما و خداى موسى است و ايمان را فراموش كرد )
از كلمه ( اخرج ) استفاده مىشود كه كيفيّت ساخت گوساله از نظر عامه مردم پنهان و مخفى بوده ، و ( جسد ) به معناى جثهاى بىجان است و ( خوار ) يعنى آواز گوساله و از عبارت
( فَقالُوا هذا إِلهُكُمْ . . . )
استفاده مىشود كه در قضيهء ساختن گوساله ، افرادى از قوم
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ، ج 7 .
( 2 ) . روح المعانى ، ج 16 .