و پست يا مولى و عبد وجود ندارد و به همين دليل همه اجبارا به يك صف واحد در پيشگاه عدل الهى مىايستند و در آن روز مىفهمند كه همه اين پندارهايشان خطا بوده است .
لذا در همين عبارت كوتاه
( عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا )
سه نكته وجود دارد :
1 ) : همه خلائق ناگزير از حشر بسوى پروردگار هستند .
2 ) : كفّار در آن روز كرامت و حرمتى نخواهند داشت .
3 ) : در قيامت همه برتريها و امتيازات دنيوى از بين مىرود .
سپس مىفرمايد : در آن هنگام از ناحيهء پروردگار به آنها گفته مىشود ، هر آينه محقّقا شما نزد ما آمدهايد ، همانطور كه ابتدا شما را خلق كرديم ، در اين گفتار ، خطا و گمراهى آنها در زندگى دنيا و اينكه بواسطهء زيورهاى آن از سلوك راه خدا و پيروى از دين حق ، باز مانده بودند ، بيان مىشود ، سپس مىفرمايد بلكه از اين هم بالاتر ، شما پنداشتيد كه ما براى شما موعدى كه در آن به ملاقات ما بياييد و ما به حسابتان رسيدگى كنيم ، مقرّر نكردهايم ، يعنى اشتغال شما به زينتهاى دنيا سبب فراموش كردن معاد و لقاى ما شد و موجب شد تا راه هدايت را ترك نموده و مرتكب اعمال فاسده بشويد ، همچنانكه در جاى ديگر فرمود :
( أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ )
« 1 » ، ( آيا پنداشتهايد كه شما را بيهوده آفريدهايم و به سوى ما باز نمىگرديد ؟ ) .
( 49 )
( وَ وُضِعَ الْكِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَ يَقُولُونَ يا وَيْلَتَنا ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً )
: ( و كتاب اعمال نهاده شود و گنهكاران را از مندرجات آن هراسان بينى و گويند : اى واى بر ما ، اين چه كتابيست كه هيچ گناه كوچك يا بزرگى نيست جز آنكه آن را به شمار آورده و هر چه انجام دادهاند ، حاضر مىيابند و پروردگارت به هيچ كس ستم نمىكند ) ، مراد از ( كتاب ) ، كتاب واجدى است كه اعمال تمام خلايق در آن
هامش
( 1 ) . سورهء مؤمنون ، آيهء 115 .