اثبات ركن دوم اركان سهگانهء كاخ ايمان يعنى عقل به جهت آن ذات بدايع نشان
چون مشاطهء قلم از آرايش رخسار عروس منقبت آن خديو ارجمند بگلگونهء اثبات حيا پرداخت و آن سيرت ستوده را كه يكى از اركان سهگانهء كاخ ايمان است واسطهء عقد ملكات پسنديدهء آن حضرت ساخت در اثبات ركن دويمين كه عبارت از عقل تواند بود به جهت آن ذات بدايع نشان كمر اهتمام محكم مىنمايد و از اين قرار مشك تر مداد بر كافور صفحه مىافشاند كه عقل جوهريست از كان تجرد حاصل آمده و تا آن گوهر گرانبها را به تاج وجود انسان ترميص نكردند تارك احوالش را به افسر منقبت « و لقد كرمنا بنى آدم » نياراستند .
و نيز از فحواى كلام معجز نظام حضرت مقدس مصطفوى صلى اللّه عليه و آله مراتب ارزندگى آن گوهر گرانبها را استنباط توان نمود .
چه به مقتضاى مدلول آن حديث شريف از جوهر عقل مهم اكتساب فردوس برين و پرستش داور آسمان و زمين به كفايت تواند رسيد و فرمودهء آن سالار دين اين است كه : « العقل ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان . »
و نيز از اعداد مناقب آن جوهر مثلى است در السنهء عجم ساير كه :
خداوندا هركه را خرد دادى چه ندادى و هركه را محروم از نعمت عقل ساختى به كدام موهبتش نواختى !
ممهد اين مقدمه آنست كه خداوند عالم از فيض فضل بىمنتهاى