[ و احاديث نبوى [ را ] معانى بسيار است ، و هرنكته اشارت به چيزى ، لكن در اين موضع آنچه كلام ما است در اين حديث مناسب آن است كه آخر گفتيم و ذكر آن گذشت كه عمل اهل جنّت به اشرف اجزاى اين ابدان است ؛ و غايتى كمال انسان از سى سالگى تا به سى و نه سال ؛ و بدن محتاج نيست ، و اجزاى آن آلات چنانچه در اوّل به واسطهء قلّت و عدم تام صورت و ضعر ، و بتدريج بزرگ مىشود تا بيرون مىرود از آنچه در مبدء فطرت بوده است به واسطهء آلات بدن ، و به تجربه علوم به كمال مىرسد از براى آنكه كمال اهل جنّت و علم ايشان باهم است ، و اجزاى بدن به اضعاف آنچه محتاج به اويند .
پس خلاصهء مناسب مر كمال نفس ايشان را مهيّا است و بدان متّصل شدهاند ، لاجرم در غايت كمال عقل و اعتدال مزاج و حسن و قوّت جوانى تا در علم و عقل به كمالاند و اجزاى بدن به كمال ، و چون تهيّا اساس محكم از خلاصهء آلات است خللپذير نيست و نقصان نمىيابد ، به خلاف اهل دوزخ كه جميع اجزاى ابدان ايشان مختلط است به عقوبات و ملايم افعال ايشان گشته ، و احوال ايشان به قرار ابدان ايشان است ؛ و عذاب بر جميع بدنهاى ايشان است ، به موجب آنكه ذكر كرديم ، قال اللّه تعالى :
كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها
( * ) .
و حشر كه آن عبارت است از باز آمدن روح به بدن ، از آن متعجّب نبايد بود ، از براى آنكه ايجاد از عدم خود از آن عجب سرّ است و به استبعاد اقرب ، كما قال اللّه تعالى :
وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ
( * * ) ، و در موضع ديگر فرمود :
أَ فَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ
( * * * ) .
و از تفسير اين آيات روشن مىشود آنچه ما گفتيم ؛ و بيان اين آن است كه ]
هامش
( ( * ) . النساء : 56 . )
( ( * * ) . الروم : 27 . )
( ( * * * ) . ق : 15 . )