مانى از نجباى ايرانى بود كه در سال 215 يا 216 م . متولد شد پس از سفر به مناطق مختلف و آشنائى با آئينها و اديان اين مناطق ، در مراجعت به ايران ، آئين خود را نشر داد . كيش مانى تلفيقى از دين زرتشتى ، مسيحى ، مذاهب گنوستيك ، آئين مغتسله و اديان هندى بوده است . مانى براى انتشار ساده و سريع آئينش به جاى خط مشكل پهلوى ، خط سريانى را با زبان ايرانى وفق داد . نهايتا موبدان زردشتى با مانى مخالفت كرده او را به حبس انداختند و در زندان در گذشت .
شاپور ذوالاكتاف دهمين پادشاه ساسانى ، شاپور دوم پسر هرمزد دوم است كه بين سالهاى 310 تا 379 . م در ايران حكومت كرد . نولدكه معتقد است كه كلمهء ذو الاكتاف به معناى « صاحب شانهها » به مفهوم كسى است كه بار گران كشور را بر شانههايش تحمل مىكند . اما تعدادى از مورخين اسلامى از جمله حمزهء اصفهانى از اين لقب مفهوم سوراخ كنندهء شانهها را دريافتهاند كه به نظر صحيحتر است . چرا كه شاپور دوم در جنگ با اعراب ، شانه هاى آنان را سوراخ مىكرد .
پانزدهمين پادشاه ساسانى بهرام پنجم يا بهرام گور مىباشد . افسانهء به دست آوردن تاج و قباى پادشاهى از ميان دو شير گرسنه به دو منسوب است . وى پادشاهى شجاع و در عين حال بسيار خوشگذران بود . با رومىها و هونها نبرد كرد . در شاهنامه بهرام گور به مرگ طبيعى مىميرد اما بيشتر مورخين اسلامى مرگ افسانه آميز او را بر اثر شكار گور خر و فرورفتن اسبش در باتلاق مىدانند .
مزدك پسر بامداد بنا به روايات ، مؤسس فرقه مزدكيه بوده است اما در حقيقت ، اين فرقه يكى از شعب مانويه بوده كه توسط شخصى به نام زرتشت دو قرن قبل از مزدك ، در كشور روم تأسيس يافته است . اما از آنجا كه دعوت زرتشت ( اين زرتشت با زرتشت پيامبر آئين زرتشتى تفاوت دارد ) جنبهء نظرى داشته اما مزدك مرد عمل بوده و اصلاحات اجتماعى سرلوحهء اعمالش بوده است . رفته رفته نام مؤسس اصلى را تحت الشعاع قرار داده و پس از اظهار عقيده ، اين فرقه به نام او مشهور مىشود . بعضى از مورخين قديم و جديد ، اعتقادات مزدك را نوعى كمونيسم مىدانند چون مزدك گفته است : ثروت و زن بايد به طور تساوى بين مردم تقسيم شود . اما با بررسى و غور بيشتر در اعتقادات مزدك و اوضاع اجتماعى آن زمان اين نظر صحيح نيست . فردوسى نيز به خاطر استفاده از منابع پهلوى به طور مستقيم يا ترجمهء آنها همين نظر را دارد و اين چندان بعيد به نظر نمىرسد چون در كتاب خداى نامه و ديگر منابع پهلوى از مزدك به عنوان شخصى منفور
تقويم التواريخ ( فارسى ) — صفحة 207
مساهمون: مصطفى بن عبدالله چلپي ( حاجي خليفة )
ص٢٠٧