( 110 )
( ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ )
: ( و آنگاه پروردگارت بدرستى نسبت به كسانى كه بعد از محنت و آزمايش شدن ، هجرت كرده و جهاد نمودند و صبورى پيشه كردند ، همانا پروردگارت بعد از آن آمرزنده و مهربان است ) ، ( فتنه ) يعنى وارد كردن طلا در آتش براى آزمودن عيار آن ، امّا بتدريج در همهء آزمايشها و شكنجهها به كار رفته و در اينجا منظور از آن شكنجههايى است كه مشركان در حق مؤمنان صدر اسلام روا مىداشتند تا آنها را از دين منصرف كنند .
خداوند متعال در اين آيه به آنها وعدهء جميلى مىدهد و مىفرمايد كسانى كه بعد از اين محنتها و شكنجهها هجرت كردند و جهاد نمودند و در راه خدا خويشتندارى كردند هر آينه خداوند بعد از اين امور آنها را مورد آمرزش و رحمت خود قرار خواهد داد و اين مطلب دالّ بر آنست كه خدا از آن مسلمانانى كه به اجبار و ظاهرا ارتداد جستند راضى نمىشود ، مگر آنكه مهاجرت كنند و از هجرتشان خشنود نمىگردد ، مگر آنكه جهاد و صبر نمايند .
( 111 )
( يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ )
: ( روزى كه هر كس ، در حالى مىآيد كه مشغول تدافع از نفس خود مىباشد و هر نفسى به تمامه به آنچه كرده جزا داده مىشود و آنها مورد ستم واقع نمىشوند ) ، يعنى در روز جزا هر نفسى كه در محضر الهى حاضر مىشود فقط در صدد دفاع از خود بوده و تا آنجا كه بتواند براى اعمال خود عذر تراشى مىكند و غير خود را از ياد مىبرد ( به خلاف دنيا كه به همه چيز توجّه داشته جز نفس خودش و پرداختن به اصلاح آن ) ، و در آن روز حقّ هر كس بطور تامّ و كامل داده مىشود و ذرّهاى كم يا زياد نمىگردد و اصولا عين عملش و صورت حقيقى آن عمل را بدون كم و كاست دريافت خواهد كرد و اين كمال عدالت است و لذا مىفرمايد آنها مورد ظلم واقع نمىشوند .
پس دو نكته در آيه وجود دارد : اولا ) هيچ كس در قيامت در صدد دفاع از ديگرى