چون ابتدا سوگند خورده و بعد با خدعه و خيانت آن را مىشكنيد و اين امر امتحانى الهيست كه خداوند شما را با آن آزمايش مىكند و براستى در روز قيامت خداوند شما را متوجّه آن امرى كه دربارهاش اختلاف مىكرديد ، مىنمايد و آن وقت خواهيد فهميد كه حقيقت آنچيزهايى كه در دنيا بر سر آن مخاصمه مىكرديد و مانند درندگان به جان يكديگر مىافتاديد و براى محو حق ، راه باطل را مىپيموديد ، چيست .
( 93 )
( وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ )
: ( و اگر خدا مىخواست شما را به صورت امتّى واحد قرار مىداد ، و ليكن خداوند هر كس را بخواهد گمراه نموده و هر كس را بخواهد هدايت مىكند و هر آينه از آنچه انجام مىداديد بازخواست مىشويد ) ، يعنى اگر خدا مىخواست اختلافات را از ميان شما برمىداشت و همهء شما را به صورت يك گروه واحد قرار مىداد ، پس اختلافات شما غرض الهى را نقض نمىكند و شما هرگز خدا را عاجز ننمودهايد ، بلكه خداوند خودش شما را مختلف خلق كرد و گروهى را به جهت فسق و تبهكارى آنها گمراه كرده ( گمراهى را مجازات آنها قرار داده نه آنكه ابتدائا آنها را گمراه كرده باشد ) و گروه ديگر را كه هدايت فطرى خود را از دست نداده و براساس او امر الهى اعمال نيك انجام مىدهند ، توفيق هدايت داده و آنها را هدايت كرده است ، لذا حكمت خداى متعال اقتضاء نموده كه سعادت و شقاوت بشر بر اساس اختيار باشد و خودش از ميان راه و بيراهه يكى را برگزيند « 1 » .
و آنگاه جهت دفع توهّم جبرى بودن مسأله هدايت و ضلالت ، مىفرمايد : به زودى از آنچه عمل مىكنيد مؤاخذه و بازخواست مىشويد ، يعنى استناد هدايت و گمراهى به خداوند متعال هرگز باعث باطل شدن تأثير ارادهء انسان در اعمال اختيارى او نمىگردد و
هامش
( 1 ) -( إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً )، سوره دهر ، آيه 3 .