( 88 )
( الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما كانُوا يُفْسِدُونَ )
: ( كسانى كه كفر ورزيده و راه خدا را سدّ نمودند ، به سبب آن فسادى كه كردهاند ، عذابى بر عذابشان مىافزائيم ) ، مىفرمايد : كسانى كه پيشوايان كفر بوده و علاوه بر اينكه خودشان كافر شدند ، سبب كفر سايرين گرديدند و راه خدا را به روى ديگران بستهاند و نيز با عناد و لجاجت كفر خود را به كمال رساندهاند ، عذابى زايد بر عذاب كفر خودشان ، ( كه همان عذاب عمومى همه كفّار است ) خواهند داشت كه اين عذاب دوّم به جهت افساد آنهاست كه راه خدا را سدّ نموده و مانع از هدايت ديگران شدهاند و از ايجاد جامعهاى صالح جلوگيرى كردهاند .
( 89 )
( وَ يَوْمَ نَبْعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِكَ شَهِيداً عَلى هؤُلاءِ وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ )
: ( و روزى كه از هر امّتى گواهى بر عليه آنها برمىانگيزيم و تو را بر عليه ايشان گواه آوريم ، و بر تو كتابى نازل كردهايم كه توضيح همه چيز و هدايت و رحمت و بشارت براى مسلمانان است ) ، در توضيح مطلب قبلى كه فرموده بود ، ما از هر امّتى شهيدى را براى گواهى بر اعمال آنها مبعوث مىكنيم ، خطاب به رسول گرامى صلّى اللّه عليه و إله و سلم مىفرمايد : تو را هم به عنوان گواه بر عليه امتّت و همه امتّهاى بعد از تو مبعوث مىنمائيم و اگر خداوند از هر امّتى گواه مخصوص به آن امّت را برمىانگيزاند ، به جهت آنست كه حجّت ، تمام و قاطع باشد و عذرى براى آنها باقى نماند .
اين معنايى است كه ساير مفسّران براى اين آيه در نظر گرفتهاند ، امّا بايد گفت : مراد از ( هؤلاء ) در اينجا مردم نيستند ، بلكه ( شهداء ) مىباشند ، يعنى شهداء هر امّتى گواه بر آن امّت هستند و رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم شاهد بر آن شهداست تا شهادت آنها را تعديل نمايد .
و آنگاه در ادامهء مطلب براى توصيف حالت حضرت رسول صلّى اللّه عليه و إله و سلم ( يعنى جمله
( نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ . . . )
حال است از ضمير مخاطب در ( جئنابك ) ) مىفرمايد : ما تو را شاهد