اجسام غليظ مانند درختان و كوهها و . . . نبود ، و دائما آفتاب مىتابيد ، يك جاندار هم در روى زمين باقى نمىماند .
و نعمت ديگر وجود غارها در دل كوههاست كه انسانها را در خود پناه مىدهند و ( آنها را از شرّ سرما و گرما و درندگان حفظ مىنمايند ) ، و نعمت ديگر الهى وجود لباس است كه انسان را از شرّ حرارت آفتاب و نيز سوز سرما حفظ مىكند ، امّا اينكه در آيه فقط به گرما اشاره شده به جهت آن است كه اولا آنچه انسان را از گرما حفظ كند به طريق اولى او را از سرما هم حفظ خواهد كرد ، در حالى كه عكس آن صادق نيست ( لباس گرم و پشمين فقط براى حفظ از سرما كاربرد دارد و در فصل گرم كاربرد ندارد ) ، و ثانيا مخاطبان قرآن در آن زمان مردم نواحى گرمسير حجاز بودهاند .
و آنگاه اشاره به سپر و زره جنگى آهنين مىنمايد كه انسان را در ميدان جنگ حفظ مىكند و همه اين موارد از جمله نعم الهيست و در آخر در مقام امتنان مىفرمايد :
اينچنين نعمات خود را بر شما تمام كرديم تا شايد در برابر خدا تسليم گرديد ، چون هر كس كه نعمت را بشناسد و بداند كه منعم نعمت را براى او تمام كرده و در حقّ او كوتاهى نكرده است ، هر آينه در برابر ارادهء منعم تسليم خواهد شد و ابدا شايسته نخواهد بود كه در برابر او استكبار ورزد .
و چنانچه در سابق گفتيم وجود همهء موجودات عالم عين نعمت محسوب مىشود و به فرمودهء خداى متعال همه آنچه در روى زمين است براى سعادت بشر آفريده شده و در خدمت اوست ،
( خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً )
« 1 » .
و اگر وجود لباس و سپر را نيز به خود نسبت داده با آنكه ظاهرا بشر خودش آنها را تهيّه مىكند به جهت آنست كه اوّلا مواد اوليّه آنها را خداوند خلق نموده و ثانيا به الهام
هامش
( 1 ) - سوره بقره ، آيه 29 .