امور به يك مدّبر واحد باز مىگردد و اين عبارات آخر براى برانگيختن مردم بر تفكّر در امر نباتات مىباشد .
[ آيهء ( 78 - 68 ) معناى الهام فطرى به زنبور عسل ، نهى از مثل زدن براى خدا ، آوردن دو مثل از جانب خدا براى اثبات توحيد و نبوّت ]
( 68 )
( وَ أَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ )
: ( و پروردگارت به زنبور عسل الهام نمود كه در كوهها و درختان و آنچه بالا مىبرند منزل بگير ) ، ( وحى ) به معناى اشارهء سريع و القاء معنا به نحو پوشيده از ديگران است و مراد از وحى در اين آيه الهام در فهم حيوان و از طريق غريزهء اوست .
و در قرآن كلمهء وحى در موارد ديگرى نيز به معناى الهام به كار رفته « 1 » ، امّا قسم ديگر از وحى كه مربوط به تكّلم خداوند با انبياء و رسل است در سورهء شورى انواع آن ذكر شده « 2 » ، لكن ادب دينى اقتضاء نموده كه كلمهء ( وحى ) فقط در مورد ارتباط انبياء با خداوند استعمال گردد .
به هر جهت خداوند از راه غريزه به زنبور عسل الهام كرده كه كندو و خانهء خود را بر فراز كوهها و درختان و مكانهاى بلند قرار دهد و بايد دانست كه قرآن كريم در اين آيه به مؤنث بودن زنبورهاى كارگر اشاره نموده « 3 » و اين بيان از معجزات قرآنست .
( 69 )
( ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ )
: ( آنگاه از همهء ميوهها بخور و با اطاعت ، راههاى پروردگارت را بپيما ، كه از شكمهاى آنها نوشيدنى با رنگهاى مختلف خارج مىكند كه در آن شفاى مردم است ، بدرستى كه در اين امر براى گروهى
هامش
( 1 ) -( وَ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى . . . )، ( سوره قصص ، آيه 7 ) .( إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ )، ( سورهء انعام ، آيه 121 ) .( فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيًّا )، ( سوره مريم ، آيه 11 ) .
( 2 ) - سورهء شورى ، آيه 51 .
( 3 ) - اين بيان از مصطفى شاكر است .
( مترجم )