حسّ شما غايب است استدلال مىكنيد و نيز انسانها بوسيله ستارگان و منازل و مواقع آنها راهيابى نموده و در خشكى و دريا هدايت مىشوند .
( 17 )
( أَ فَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ )
: ( آيا آنكه مىآفريند همچون كسى است كه خلق نمىكند ، پس آيا متذكّر نمىشويد ؟ ! ) ، در آيات سابق دلايل مفصّلى بر توحيد ربوبيّت آورده شد و اين آيه در حكم خلاصهء آنهاست و مىفرمايد ، خداى سبحان است كه هر چيزى را خلق كرده و اين نعمات را كه نظام وجود بدون آنها مختل مىشود به بشر ارزانى نموده ، پس او تنها خالق و مدبّر و مالك عالم وجود است كه بر نهان و آشكار همه چيز احاطه دارد ، نه آن خدايان دروغين مشركين كه هيچ يك از اين صفات را ندارند .
پس هيچ يك از اينها ربوبيّت ندارند و تنها معبود عالم خداى لا شريك است كه نامش بلند مرتبه باد .
و در اينجا صفات الهى را با صفات غير خدا مقايسه نموده تا بفهماند كه غير او نمىتواند معبود باشد و صفات خدا با غير او يكسان نيست ، لذا استفهام موجود در آيه استفهام انكاريست و در آخر مىفرمايد : پس چرا متذكّر نمىشويد و به اين تفاوتها تنبّه نمىيابيد ؟
( 18 )
( وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ )
: ( و اگر بخواهيد نعمتهاى خدا را بشماريد ، نمىتوانيد آنها را به شمارش درآوريد ، بدرستى كه خدا آمرزندهء مهربان است ) ، اشاره است به كثرت نعمات الهى كه از حيطهء شمارش بيرونند ، چون در حقيقت هيچ موجودى نيست جز اينكه در مقايسه با كلّ نظام وجود ، نعمت است ، ( اگر چه بعضى موجودات نسبت به بعض ديگر نعمت نباشند ) ، پس نعمتهاى الهى به تناسب موجودات و مخلوقات او غير قابل شمارش است و اين امر از بركت دو صفت مغفرت و رحمت اوست ، چون او با مغفرتش ، بدى و نقص و قصور اشياء را مىپوشاند