كه سرپيچى از آن ، عذاب استيصال را به دنبال دارد ، اوّل ) : از راه مشاهده ، دوّم ) : از راه بيان ، كه خداوند با زدن مثلها و بيان وضعيّت آنها ، حجّت را بر سايرين تمام نموده .
( 46 )
( وَ قَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَ إِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ )
: ( و به تحقيق نهايت نيرنگ خود را به كار زدند و نيرنگشان در نزد خداست ، هر چند از نيرنگشان كوهها زائل گردند ) ، اين آيه حال ، از ضمير در جمله « فعلنا » است و شايد هم حال از ضمير « بهم » باشد يا حال از هر دو ضمير ، و همهء ضميرهاى جمع به جملهء « الّذين ظلموا » در آيهء قبلى برمىگردد .
مىفرمايد اين ستمكاران نهايت مكر و حيلهء خود را به كار بردند ، امّا خداوند به علم و قدرت مطلقهء خود بر مكر آنها احاطه دارد و چنانچه گفته شد ، مكر زمانى كارگر مىافتد كه شخص مورد مكر از آن بىخبر باشد ، امّا اگر او به آن احاطه داشته و همهء امور زير نظر وى باشد ، در اين صورت مكر در او كارگر نيست ، بلكه مكر ، عليه خود شخص مكر كننده خواهد بود ، چون تنها فايدهء آن اين بوده كه دشمنى مكر كننده را به شخص مورد مكر ثابت نموده ،
( وَ ما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ وَ ما يَشْعُرُونَ )
« 1 » ( مكر نمىكنند مگر به خودشان و درنمىيابند ) .
به هر جهت مكر آنها در خداوند تأثير ندارد ، چون او ، از آن با خبر است و قدرت دفع آن را دارد ، اگر چه كه مكر آنان آنقدر نيرومند باشد كه باعث از بين رفتن كوهها گردد .
( 47 )
( فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ )
: ( هرگز مپندار كه خداوند از وعدهء خويش با پيامبرانش تخلّف نمايد ، بدرستى كه خدا مقتدر و انتقام گيرنده است ) ، خطاب به پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و سلم مىفرمايد : هرگز گمان نكن كه خدا از وعدهاى كه
هامش
( 1 ) - سوره انعام ، آيه 123 .