بدست خداست « 1 » ، چه هدايت و چه ضلالت ، منتها در باب هدايت ، ابتدا و آغازش از ناحيهء خداست كه دست بنده را گرفته و او را از تاريكى جهل و شرك به نور توحيد هدايت مىكند و در نتيجه بنده هدايت مىگردد ، امّا ضلالت ابتدايش از خود بنده است و خداوند بواسطهء ستمگرى بنده و اعمال سوء او ، وى را گمراه نموده و بر ضلالتش مىافزايد ،
( فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ )
« 2 » و چون اعراض كردند ، خداوند هم دلهايشان را اعراض داد ) ، توضيح مطلب اينكه ، خداوند بشر را بر فطرت توحيد آفريده و نيك و بد را در فطرتش به او تعليم نموده و آنگاه اين فطرت را با دعوت انبياء تأييد كرده ، پس همه لوازم هدايت را براى بشر مهيّا نموده است ، و انسان اگر مطابق فطرتش پيش برود ، خداوند او را هدايت كرده و به كمال مطلوبش مىرساند ، اگر از روش فطرت منحرف شده و دل به دنيا و زخارف آن بسپارد ، خداى متعال به منظور مجازات ، توفيق را از او سلب مىكند و با قطع رحمتش ، ضلالت وى را حتمى مىسازد .
و خداوند هر چه بخواهد و مشيّتش بر هر امرى كه تعلق بگيرد ، انجام مىدهد و هيچ كس نمىتواند مانع و دافع او بوده ، يا بين او و مشيّتش حائل شود ، لذا هر كس را بخواهد هدايت نموده و هر كس را بخواهد گمراه مىنمايد ، اگر چه كه مشيّت خدا هرگز به گزاف نبوده و مطابق حكمت بالغهاش مىباشد .
( 28 )
( أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ )
: ( آيا نديدى كسانى را كه نعمت خدا را تغيير دادند و كفران نمودند و قوم خويش را به دار نيستى و نابودى كشانيدند ؟ ) اينجا نيز خطاب با رسولخدا صلّى اللّه عليه و إله و سلم است و وضع پيشوايان
هامش
( 1 ) - ( كل الامور طرّا بيده و الكلّ مستمدة من مدده ( مصحح ) .گرت هواست كه معشوق نگسلد پيوند * نگاهدار سر رشته تا نگه دارد( حافظ )
( 2 ) - سوره صف ، آيه 5 .